पहाड़ी भाषा दी नौई चेतना .

Showing posts with label पवनेंद्र पवन. Show all posts
Showing posts with label पवनेंद्र पवन. Show all posts

Monday, April 22, 2024

धौळाधार दे सिलमे दा पर्दा

 


पवनेंद्र पवन होरां दा गीति काव्य 'मेरा ख्याल है भई' छपया ता असां शायर द्विजेंद्र द्विज होरां जो समीक्षा लिखणे दी बिनती कीती थी। तिन्हां जो लिखणे च टैम लगी गया। कुशल शर्मा होरां जो भी कताब जरूरी लग्गी थी। तिन्हां दी समीक्षा असां अक्तूबर म्हीने च छापी थी। हुण द्विज होरां दी समीक्षा भी त्यार होई गई है। जरूरी कताबां जो लग-लग नजरां नै दिखणा भी जरूरी हुंदा है।
    

धौळाधार दे सिलमे दा पर्दा : ‘मेरा है ख्याल भई’


अंबरे छूह्न्दिया, मने मूह्न्दिया परवत माळा धौळाधारा दा छळैप्पा लखारियाँ, कवियाँ, चित्तरकाराँ जो जुगाँ जुगाँ ते मंत्तर-मुग्ध करदा औआ दा। धौळाधार इक बुझारत जाँ फोह्लणी बणी ने खड़ोतियो लगदी । इसा दियाँ बाँकियाँ छवियाँ दिक्खी, मंत्तर-मुग्ध होई पैह्ल्ला कुदरती ख्याल / पैह्ल्ला सुआल ता एह् इ औन्दा "भई एह् धौळाधार बणी कीह्याँ हुंगी?  एह् चित्तरकार कुण है?" इह्नाँ सुआल्लां दे जुआब्बे च पवनेंद्र पवन होरां गलाअ् दे "भई मेरा ख्याल ता एह् है।" 

जिगर मुरादाबादी होराँ दा इक शे’र है: 

“शाइरे-फ़ितरत हूँ जब भी फ़िक्र फ़रमाता हूँ मैं

रूह बन कर ज़र्रे ज़र्रे में समा जाता हूँ मैं” 

“मैं सृष्टिया दा/प्रकृति दा शायर हाँ, जाल्हू भी मैं चिंतन करदा (शाइरी करदा) ता रूह बणी ने जर्रे-जर्रे (कणे-कणे) च समाई जान्दा।” 

हिन्दी कने प्हाड़ी दे गज़लकार, लफ्जाँ च अपने ख्याल्लां दे दृश्यांकन कने चितरांकन दे उस्ताद शायर  पवनेन्द्र ‘पवन’ भी जाह्लू  कविताई करदे,  इन्हाँ दे ख्याल्ले दा सूरज भी प्हाड़ाँ दे जर्रे-जर्रे जो अपणियाँ किरनाँ ने सिंजी दिन्दा। प्हाड़ कने प्हाड़ी लोक जीवन दे सच्चे साधक, तपस्वी, खोज्जी पत्तरकार (जिह्नाँ जो प्हाड़ाँ दे चप्पे-चप्पे, कूणाँ- कूणाँ  दी खबर है), अनूठ्ठे  चित्तरकार नाटककार, कात्थू-कवि पवनेन्द्र प्हाड़ाँ  दिया सीनरिया पचाँह्  छुप्पिया सीनरिया जो, पहाड़ां दे मने दी सार कने जिस्में दियाँ पीड़ां जो,  अपणे छन्दाँ कने बन्दाँ  चैं,  अपणे ख्याल्लाँ  दे  बड्डे कैनवसे पर बड़िया बरीकिया, बड़िया सोह्गमानिया ने  पेड़ी करी असाँ साह्मणे रखदे।  "मेरा है ख्याल भई"  इक ऐसा सन्दूक जाँ  पटारा है  जिसजो धौळाधारा दिया सीनरिया / दृश्यावलिया कने इसा देयाँ फोटुआँ ते प्रेरित फोटुआँ दी, मतियाँ छबियाँ दी, बणद-बणदे, नेक-बनेके, कई रंगाँ-रुप्पाँ दी बेजोड़ एल्बम गलाई सकदे।  एह् कताब पहाड़ां पर बणियो ‘सदा याद रैह्णे  वाली’ शानदार डॉक्यूमेंट्री है जिसा दे  पटकथा लिखारी, कोरियोग्राफर कने निर्देशक ग़ज़लकार पवनेन्द्र पवन होराँ हन। 

पवनेन्द्र पवन होराँ अपणेयाँ इह्नाँ बंदाँ च अपणे समें दे सच कने सरोकाराँ जो, अपणे परिवेश, संस्कृतिया, संस्काराँ, पुराणां, महाकाव्याँ, लोककथां, इतिहास देयाँ पात्तराँ कने घटनाँ दियाँ उपमाँ देयाँ मोतियाँ कने सिंगारी ने कविताइया दिया कला जो धौळाधारा साह्यी उचियाँ चूँडियाँ पर लई ने जा दे। 

औआ इसा कताब्बा दे किछ बंद पढ़िये: 

“किरणाँ दी तूलियाँ ने फुँडुआँ दा रूँ लाई

तिन डी कैनवास धौळाधारा दा बणाई

चत्रैह्रा सूरज है तूलियाँ जो फेरदा

भाँति भाँति दियाँ है तस्वीराँ पेड़दा” 

पवनेन्द्र होरां जो दुनिया दे बहलड़े च रखियो धौलाधार, सिलमे दा पर्दा बझोंदी: 

“दुनिया दे बह्लड़े च थेई करी धौलाधार

दसणे जो सिलमा है कित्ता पर्दा त्यार

सूरजे ने फिलमा चैं गासला है लौ सट्टै,

बदळाँ दी, नदियाँ दी, बरफाँ दी फोटो दस्सै

गद्दी गळगोजू बज्जी धणे जो चरान्दा सुझै

काळे-काळे गरने गुआळू कुथी खान्दा सुझै

सुझदा मोनाळ, कुथी मोर नाच पान्दा सुझै

सिद्ध जोगी कोई कुथी धूणियाँ रमान्दा सुझै” 

तुलसी दास गलान्दे "जाकी रही भावना जैसी, प्रभु मूरत तिन देखी तैसी":

कोलरिज गलान्दे ‘ओ लेडी वी रिसीव बट व्हट वी गिव

एंड इन आवर हार्ट्स अलोन डथ नेचर लिव’

 पवनेन्द्र पवन होराँ गलाअ् दे: 

“जीह्दे मने जे है उह्जो तीह्याँ सुज्झी धौलाधार" 

पवनेन्द्र पवन होराँ दे ख्याल्लाँ दे कैमरे ने एह् धौळाधार कुथी सतिया दी दँदराळ, कुथी कुथी इन्द्रासने दिया जगा निद्रासने मंगी भुल्लेया भादर जुआन कुम्भकर्ण लगदी। कुथी पंजा पाण्डुआँ दी हारियो द्रौपदी जिसा जो सभा च नचाणे तियें सूरज दुसासन चीर हरने दिया कोससा च रैह्न्दा, अपण कृसन मुरारी बद्दळ बणी आई ने तिसा दी सदा लाज रखदे। कुथी धौळाधार घ्योए मण्डले च अंबे माता दी नुहार भी दुह्सदी। 

द्विजेंद्र द्विज
हिंदी कनै पहाड़ी दे शायर, अनुवादक, 
अंगरेजिया दे प्रोफैसर (सेवानिवृत्त),
हिंदी गजल संग्रह-
जन-गण-मन (2003), सदियों का सारांश (2021),
हिमाचली पहाड़ी गजल संग्रह-
ऐब पुराणा सीहस्से दा (2021)   

एह् इ धौळाधार कुथी-कुथी मनुए दा मूह्यें भार पेह्या बेड़ा बझोंदी, कुथी धुप्पा दिया मारा ते बचाणे तियें ठँह्डी छाँ देणे जो अपणे फिह्णे खलारी तह्णेया सेसनाग, कुथी सुर्गे तिकर पुजणे दिया कोससा च पाँडवाँ दिया अधचिणियाँ पैड़ियाँ, कदी अपणे रोन्दे बच्चे-बदळे जो हिक्का लाई ने बसाह्न्दी, पुचकारदी माँ सुह्जदी, कदी  महिला मंडळे दी जागरूक परधान भी लगदी, जेहड़ी सारे समाजे जो अपणेयाँ हकाँ तियें जगाणा अपणा फर्ज सह्म्ज्दी। कुथी भारतीय सोह्बती कने सभ्यता दा रूप लगदी, कदी धौळाधार बच्च्याँ जो सेऊँआँ, चिलगोजेयाँ, खोड़ाँ दे तोह्फ्याँ बँडदा चिटिया दाढ़िया आळा सैंटाक्लॉज बझोन्दी, कुथी कुँजुए दिया निह्याळपा बैठियो चैंचलो, कुथी छैळ होणे दी सजा भुगतदी कोई जुआनडी दुह्स्दी, कुथी देस भगतिया दा पाठ दिन्दी, कुथी भगतण, कदी जोग्गण, कदी बजोग्गण, कदी रोग्गण, कदी अमृत,  कदी जैह्र। एह् इ धौळाधार गौतम ऋषिये दे स्राफ्फे ने पथरोइयो (अ)हल्या भी बझोन्दी, जिसा जो भगवान राम दे पैरे दे स्पर्शे दी निहयालप है। कबीर होराँ वाळी चिट्टी चादर भी धौळाधार ही बझोन्दी। कदी सोह्रियां जांदिया धीया जो कने परदेसां जांदे पुतरे जो थोड़िया दूरा तिकर  पुजाणा आइयो, डालिया पकड़ी ने खड़ोत्तियो मा भी बुझोंदी। कविये दे ख्याल्लाँ दे कैमरे चैं कई झल्कियाँ, झाकियाँ कने सीन दिखणे पढ़ने कने सोचणे जो मिल्ला दे। 


कुदरती दे, प्रकृतिया दे बिद्यार्थी कने उपासक ग़ज़लकार पवनेन्द्र होराँ तियें धौळाधार सबनाँ ते बड्डी गुरु है। जे दुनिया इक स्कूल है ता काळा प्हाड़ ब्लैक बोर्ड है। कुदरत मस्ट्रैणी है ... बर्फे दे चॉके कने लिखदी जा दी: 

“कदी है बझोंदा जग इक पाठसाला है

बोर्डे दी ठाह्री जित थेया प्हाड़ काळा है

कदी धुप, बरखा, कदी बणी धुंध राणी

बणी ठणी रोज ओंदी कुदरत उस्ताणी

बरफे दा चाक लई लिखदी ही जांदी है

अनपढ़ां पढ़ना लिखणा सखांदी है

धारा पर दिक्खी लोक पढ़दे न नदी नाळा

घा, फुल, रुख, पत्ते, पगडंडी, धुंध, पाळा

चिड़ियाँ, बटेर, तोते, तितर, घटारियाँ

झरने, छरूड़ू, देवदार, झिल, झाड़ियाँ

चंदरमा, सूरज ने पढ़दे ग्रह सारे

टीणे होई पढ़दे न अम्बरे दे सब तारे

दिक्खी दिक्खी धारा पास्सें पढ़या जमाने सार

सबना ते बड्डी गुरु लगदी है धौलाधार” 

संसार भगवान सिवाँ दी जलैह्री है, कने धौळाधार जलैह्रिया च रखोह्या सिवलिंग: 

सिवां दी जलैह्री जीह्यां सारा संसार होए

सिवलिंग रूपी जिस बिच धौलाधार होए

ओस आई भ्यागसारे पिंडिया नुहाए रोज

भ्याग नार लाल लाल चन्नण लगाए रोज

सूरज पुजारी आई न्हेरे दे कुआड़ खोहड़ी

मत्था टेकै रोज भ्यागा किरणां दे हत्थाँ जोड़ी

बम बम बोली धण करी जांदे धारा पार

मन्दर सिवां दा निरा लगदी है धौलाधार। 

कुथी सूरजे ललारिये ते मतेयाँ रंगाँ दिया किरनाँ दे धागेयाँ वाळी प्यूळी चाद्दर रँगाई, ओह्डी नै गोड्डेया जोड़ी ने बैठियो कोई जुआन कुड़ी म्हाचली कसीदा कह्डा दी बझोन्दी: 

"होए जीह्यां बैठियो गोडयां मलाई ने

सूरजे ललारिये ते पीलिया रंगाई ने

छैल इसा चादरा उप्पर बछाई ने

कई रंगी किरणां दे धागयां लगाई ने

लग्गे है जुआन कुड़ी लेई ने तरुपयां

कढा दी है चादरा छैल बेल-बूटयां” 

कुथी कोई स्याणी: 

“लग्गे धारा बदलां दे फुंडू दिक्खी पीले लाल

कढा दी स्याणी होए रास मंडली रुमाल

या है शाल्ला कुल्लू दिया पट्टी सज्जी रंगदार

म्हाचली कसीदा सांजो दसदी है धौलाधार” 

कदी एह् समुँदरे समुन्दर छोळणे तियें रस्सा बणी, सुमेरु पर्बते जो प्ळेस पाई अपणा जिस्मे छलाणे वाळा काळा स्याह वासुकी नाग बझोंदी: 

“चन्दरमा, लछमी, मणि, बिष, वारुणी

दस बध चार चीजा छोली-छोली बाह्र आइयां

देवतयां असुरां अप्पू च ही बंडां पाइयां

दयोआं कने राकसां ही सब कुछ बंडया

जिस्म छलाया जिन्नी कुछ भी नी मंगया

बरसाती बरखा दी पोंदी जाह्लू मार है

ध्योई जांदा सारा ईह्दा चानणा सिंगार है

स्याह काली बड्डी भारी उच्ची लम्मी बेसमार

लगदी है नाग पूरी वासुकी ए धौलाधार” 

जे असाँ पवनेन्द्र होराँ दे मने दे कैमरे दियाँ हाक्खीं ने दिखिए ता धौळाधार बौणेयाँ देयाँ प्ळेस्साँ च बेहोस जक्ड़ोह्या ‘गुलीवर’ भी सुझदी। बौणपणे च बौणा माह्णू धौळाधार-गुलीवरे दे जिस्मे पर सड़काँ कने खान्नीं दियाँ पचरोड़ाँ ला दा, तिस देयाँ बणाँ (बाळाँ) भेच्छा दा, बेबसी धौळाधारा कळाणे जोग्गी ही होइय्यो: 

“कदी लग्गे गुलीवर बेड़िया समेत पेह्या

 बौणयां दे टापुए है होई ने अचेत पेह्या

बौणे भी ने अपणा न बौणपण दस्सा दे

बह्न पाई पाई ईह्जो घुट्टी घुट्टी कस्सा दे

ला दे न घरोड़ाँ ईह्जो सड़कां उकारी ने

भेछा दे न ईह्जो ईदे बणां जो उखाड़ी ने

खोदी खोदी खान्ना लाई खालां दी कतार है

पीड़ा ने कलाणा हुण लग्गी धौलाधार है" 

कुथी पवनेन्द्र होराँ जो पहाड़े पर चिटी चिटी बदले दी धारी भी धौळाधारा दिया हाखीं पर बह्नियो, गांधारिया वाळी पट्टी लगदी 

ए प्हाड़े पर चिट्टी चिट्टी बदले दी जेहड़ी धारी है

लग्गे हाखीं पर बनियो जणी पट्टी धौलाधारी है। 

कदी काँगड़े दे भौणे लुट्टी हट्दिया बत्ता जान्दे गजनिए दी टिरियो चान्दी बझोन्दी: 

सुणी करी सोन्ना चाँदी बड़ा है मजूद इत्थू

दौड़दा ही गजनी ते पुज्जा महमूद इत्थू

ज्यंति माता छाउणी पाई किले जो उड़ाया था

ऊँटां कने घोड़यां ने भौण डेरा लाया था

सुन्ना चाँदी लुट्टी लुट्टी खूहाँ दे खूह खाली कित्ते

मूरतां, ने चाँदिया दे भित सब काबू कित्ते

हटदिया बारिया सै बत्ता च कणांदा गेया

जगह जगह चाँदिया दे ढेरुआं लगांदा गेया

जाणे तिदे घरे होंगे कितणे अम्बार लग्गे

बत्ता च टराइ‌यो चाँदी ही जे धौलाधार लग्गे । 

पवनेन्दर होराँ जो उचिया बैठियो धौळाधार, दुनिया दे चौगान्ने च अप-अपणियाँ खेह्ल्लाँ दे खलाह्ड़ी कने मराह्ढ़ी माहुणुयें दे रोह्ळाँ-घचोळाँ दिखदी कने अपणियाँ हाखी दिखिया दा सारा हाल सुणान्दी बझोन्दी: 

“दुनियां चौगान असां सारे ही खलाड़ी हन

अपणियां-अपणियां खेलां च मराढ़ी हन

उच्चे टिल्ले बैठी सब खेल दिक्खी जाए एह

हाखीं हेरी हाल सारे जगे जो सुणाए एह

कुणी पूरा जोर लाया कुणी है घचौळ पाया

सुक सिन जित्ती कूह्जो खरा पाळा आया

खेलणे ते मूह्रिया ही कुणी मन्नी हार लेई

पंगे दिया नीत्ता कुण आया है गुआर लेई

कड्ढा दा है कुण कुस कुस कन्ने कोई खार

उचिया बठुई सब दिक्खा दी है धौळाधार” 

इक फोटो हरे-काळे प्हाड़े ते पचाँह् धौळाधारा दिया झाँकदिया इक्की सुनैह्रिया चूँडिया दा भी है। पवनेन्द्र होराँ दा कैमरा दस्सा दा भई एह ता थक्केयो-टुट्टेयो बिकरमें अपणिया गाधा पर बताळ चुक्केया जेह्ड़ा अपणे साथिये दे मने परचणे जो प्हाड़ाँ दियाँ अनगिण क्हाणियाँ (लोक-कथाँ) सुणाई-सुणाई हटी-हटी अपणेया अणगिण सुआल्लाँ दे जुआब मंगा दा: 

“सौगी जांदे साथिये दे मने परचाणे जो

 थकयो दे टुट्यो दे रस्ते कटाणे जो

कहाणियां ए इसजो सुणांदा बेहिसाब है

कथां जो सुणाई फिरी मंगदा जबाब है

भरोइयां कैंह बन्दूकां दस कुंजुए मकाणे जो

देरे जो कैंह जैह्र दित्ता भाभिया ही खाणे जो

टिल्ले ते गुआळुए कैंह् डोले दिक्खी छाल लाई

रांझुए बिहोंदे गळे फुलमू कैंह लाई फाह्ई

भाइए दिया कितिया कैंह मोह्ण फाह्यें लगया

मातरें कैंह् धीया ते था कौळ फुल्ल मंगया

इक्की पर दुआ देया करदी सुआल है

जुआब देणा जिसदा बड़ा ही मुहाल है

गाधा जीह्यां विकरमे चुकया बताळ है

काले प्हाड़े पिच्छे ईह्याँ झाके धौलाधार है” 

पवनेन्द्र होरां दस्सा दे, धौळाधार इक बड्डा चिट्टा कागज भी है जिस पर रोज रात्ती छपणे वाळिया अखबारा जो उप्परला (गासला) रोज पढ़दा। इस अखबारे च, देवदाराँ, तूह्णियाँ चीलाँ, टाह्लियाँ, चनाराँ दे अणगिणत बणाँ दे कटोणे, जड़ी बूटियाँ दे भछोणे, मिरगाँ कनै रिच्छाँ दे सकारे कने खल्लाँ दे बपारे, भेड्ड़ाँ दियाँ चोरिया, कलगियाँ तियैं मोराँ कनैं मोनाळाँ दे मरने दियाँ सारियाँ खबराँ परमात्मे दे हत्थे दिया अखबारा-धौळाधारा च छपदियाँ: 

“कोरा चिट्टा बड्डा इक कागद है धौलाधार

छपदी है रोज राती जिस पर अखबार

भ्यागा उठी गासला है रोज ईजो वाचदा

क्या कुछ होया राती इसते है जाचदा

कितणे कटोए राती बण देवदारां दे

तूह्नियां दे चीलां दे टाह्रियां चनारां दे

कितणयां मिरगां ने रिछां दा सकार होया

खल्लां बेच्ची कितणयां ढउआं दा वपार होया

कितणियां भेछियां कुणी जड़ी बूटियां

गदियां दे धणां ते न कुणी भेडां मूसियां

कलगियां ताईं किन्ने मोर ने मोनाल मारे

खबरची बणी टोह रात भर लैह्ण तारे

दिंदी है जमीन्ना दीयां खबरां ए लगातार

गासले दे हथे अखबार बणी धौलाधार” 

इसा अखबारा दे रिपोर्टर तारे कने तारेयाँ कने जागदे पवनेन्द्र पवन हन। 

कारखान्ने धौलाधारा- मुटियारा दे मुँह्यें पर धुआँ मारदे, पुराणियाँ फिल्मां दे गुआर सड़क छाप मजनू कने बिलेन लगदे: 

मजनू सड़क छाप मने दा बमार कोई

फिल्मा पुराणियां च जीह्यां कि गुआर कोई

पीन्दा-पीन्दा सिगरिट, बीड़ी या सिगार कोई

लम्मा कश लेई धूएं मारदा था मुँहयें पर

दिक्खी ने खड़ोतिया छैल मुटियारा पर

चिमनियां कालिया ते बणी खलनायक

मारदे न धुआं कारखाने धौळाधारा पर 

धाराँ दे बणा च भड़कियो अग्ग ‘पवन’ होरां ते एह् बन्द लखुआन्दी: 

“लाह्ण सुट्टे बीड़ियाँ दे आई ने सरारती

 मनांदे आई बणां च न फुल मून पार्टी

झिल झूड़े फूकदे न लोक लुकी रोज राती

तां जे उग्गे घा मत्ता भेठीं पर बरसाती

मेळ करी हाकमा ने रुक्खां बह्ढे माफिया

फुकी फिरी बणा ढक्के हेराफेरी माफिया

भड़किया अग्गी औंदा कोई नी बुझाणे जो

नह्सदे घराह्ली सब हन लुकी जाणे जो

दिक्खी अग्गी बिचकार इसजो बझोए ईह्यां

धारी बरफा दी चिट्टा कफण बझोए जीह्यां

भड़कियो अग जणी कफणे जो जाला दी

चिता पर जले जणी लास धौळाधारा दी” 

धारा गाँह् दूँह् भेट्ठीं दा जुड़ाव इह्याँ लग्गा दा जीह्याँ कुसी मुटियारा कताब खोह्ड़ियो, इसा कताबा जो असाँ रमैण, गीता, गुरुग्रंथ साहिब जाँ कुरआन भी गलाई सकदे: 

“धारा अग्गे लग्गे दूँह् भेठीं दा जुड़ाव ईह्यां

कुणी मुटयारा होए खोलियो कताब जीह्याँ

कोई बोल्ले गीता ईजो कोई तां रमैण बोल्ले

गुरुग्रंथ कोई तां कोई कुरआन बोल्ले

सबनां दी इक बोल्ली सबना दा इक सार

धरमाँ दे नाएँ फिरी कैह जो इन्नी मारोमार

होआ पाणी सबना जो देई करी इक सार

गूढ़ ग्यान देया दी है दुनियां जो धौळाधार” 

बिडम्बना एह् भी है जे धौळाधार जो लुट्टी-लुट्टी घराँ भरने आळे मदान-सेठ इसा जो पिछड़ियो गलाणे ते भी बाज नीं औन्दे: 

“बदलां दे घोड़यां लुटेरे होई ने सुआर

किणियां ने आह्णी दी देई अणमुकमार

लुट्टी लुट्टी चिक जैदाद धौलाधारा दी

खेतरां दी टिल्लुआं दी कने धारा धारा दी

नदियां दरैं दयां पाणियां रुढ़ाई जाह्न

मितरां मदानां देयाँ खेतराँ बछाई जाह्न

लुट्टा बाले माल्ले ने मदान सेठ साहू बणे

धारां दिया चिक्का लेई बड़े उपजाऊ बणे

बोलदे मदान्नां जो अज सारे होसयार

लटोंदी रेह्यी जेह्ड़ी ऊह्जो पिछड़ियो धौळाधार” 

धौळाधार देयाँ एह् देह्याँ कने होर भी कई रंग-रूप्पाँ दे अद्भुत  नजारेयाँ दा, छंद बद्ध गीति काव्य च आ(नन्द) लैणे तियें "मेरा है खयाल भई पढ़ना जरूरी है। इसा कताबा जो धौळाधारी महाकाव्य भी बेधड़क होई ने गलाया जाई सकदा, इस ते पैहल्ले धौळाधार पर लिखणे दियाँ कई  कोससाँ होइयाँ अपण पवनेन्द्र होराँ दिया कलमाँ दा जादू भी सिरे चढ़ी ने बोलणे वाळा है। एह् कताब प्हाड़िया च छपियाँ किछ खरियां कताबाँ च सामल होणे, गिणोणे  दी समर्थ्या रखदी। कताब्बा च फोटू भी ह्न, ताँ जे बंदाँ दिया “अभिव्यक्तिया दी कमी इन्हाँ तस्वीराँ दिया अभिव्यक्तिया ने पूरी होई सकै।” 

पवनेन्द्र ‘पवन’ होराँ दा इक मसहूर शे’र है: 

“उसे दुख धरा का सुनाना पहाड़ो!

कि अंबर तुम्हारे बहुत पास होगा”  

पहाड़ो! तिसजो धर्तिया दा दुख सुणान्यो, अंबर तुसाँ दे ता बक्खें इ हुंगा। पवनेन्द्र होराँ दे प्हाड़ अंबरे जो, जगतिया जो, धरतिया दा दुख सुणान्दे दिक्खे-सुणे जाई सकदे। 

प्हाड़िया च मतियाँ कताब्बाँ धड़ाधड़ छपा दियाँ अपण एह् चाह्ळियाँ साल्लाँ च पैह्ल्ली कताब!!! धौळाधार दे उआन्ने कने ओबरिया, जिस्में कने रूह्ई दा सार देणे वाली एह् कताब मतेयाँ लकीराँ देया फकीराँ, कलम -घचीण्डुआँ तियें संदेस भी है, "भई! कताबाँ गुणे दियाँ होन ताँ इक्क दो ही बतेह्रियां, नीं ता बणाँ दे बण, जँगलाँ दे जंगल कागज लाई ने छपुआन्दे रेह्या, कने अप्पूँ ही पढ़दे रेह्या! 

छंदबद्ध कविताइया दिया कला कनैं छळैप्पे दी हिफाजत करने वाळे अपणे समें दे सच दी गैह्री पड़ताल अपणिया भासा दे मुहावरे दे नौयें रंगे च रंगी ने, सुणिया-पढ़ियाँ कथाँ दे पात्तराँ जो बिम्ब, उपमा कने रूपक दई ने लोकधर्मी भासा दे सुआद्दे दे गीति काव्य दे चौह्ट्टाँ बंदा च परोणे वाल़े ग़ज़लकार कवि पवनेन्द्र पवन होराँ दा एह् पहाड़ी गीति काव्य संग्रह मेरा है ख्याल भई पहाड़ी साहित्य दिया जातरा दा इक नौआँ मील पत्थर है।


Thursday, October 26, 2023

त्‍यागे दिया जिन्‍दू ताईं बणना पहाड़ पोंदा

 

असां दिया भासा च
पवनेंद्र पवन होरां दी इस साल कवितां दी इक कताब छपी है- मेरा ख्याल है भई। कालीदास ते लई नै नागार्जुन तक मतेया कवियां लेखकां हिमालय पर्वत पर अपणी कलम चलाई है। असां दी धौलाधार पर भी मते गीत न्योछावर हन। पीयूष गुलेरी होरां दे छंदां च भी धौलाधार बसियो है। पवनेंद्र होरां गीति काव्य दी इक पूरी कताब ही धौलाधार पर लिखी है। जिंञा एह् धार इक लम्मी श्रृंखला है तिञा ही एह् काव्य चौह्ट पदां दी इक श्रृंखला है। हिमाचली पहाड़ी भासा ताईं एह् इक्क मील पत्थर है। असां पवनेंद्र होरां ते इस काव्य दे बारे च पुच्छेया भई लिखणे च कितणा वक्त लग्गा कनै लिखने दी योजना क्या बणाई। तिन्हां दा जवाब पढ़ी नै तुसां जो अण्दाजा होई जाणा भई देह् देह्यां कम्मा ताईं कितणे धीरज दी जरूरत हुंदी है। जनाब एह् चाळीयां सालां दी मेहनत है। पवनेंद्र होरां दे कथन ते बाद तुसां पढ़ी सकदे, कवि अनुवादक कुशल कुमार होरां दिया नजरा च एह् कताब। आखर च इसा कताबा चा ते चार गीत तुसां ताई। 


'मेरा है ख्याल भई' पर कवि दे अपणे विचार


दयार: धौलाधार पर लिखणे दी सुुुआत कदूं होई कनै 64 पद लिखणे च कितणा टैम लग्गा इक पूरा गीति काव्य जिस च 64पद हन, लिखणे दी क्या वजह रही इक्की ही विषय पर पूरी कताब लिखणे ताईं क्या त्यारी कीती? कोई योजना बणाई थी?

पवनेंद्र पवन: धौल़ाधारा पर लिखणे दी शुरुआत कदूँ ते होई, इसदा कोई पक्का दिन-बार ताँ याद नी पर एह ही सन् 1984-85 दे लगभग इस दी शुरुआत इकसी गीते दिया सकला च होई। गीत कुछ इह्याँ थाः-

कुसी जो ए जोगण कन्ने कुसकी बजोगण लग्गे

ढल़दियाँ धुप्पा दिखाँ उमरी दी रोगण लग्गे

कुसी जो ताँ लग्गे अम्बरे चीरे जीह्याँ आरा

कोई बोल्ले हाय कितणा छैल़ नजारा

बख बख माह्णुआँ जो बड़े पंछाणुआं जो

बख बख रूप दस्से इसा धौल़ाधारा.....

देह् दे कोई चौंह पंजां सटैंजयां बाल़ा गीत तिन्हां दिनां कवि गोष्ठियाँ च चलदा रया...

फिरी इक दिन एह सोच आया कि जीह्याँ कुछ अनयाँ जो इकसी हाथिए जो टोही ने हाथी हाथी नी लग्गा था बल्कि जिन्नी हाथिए दा जेह्ड़ा हिस्सा टोह्ता तिसदे मुताबिक ही तिसयो सैह हाथी लग्गा। ताँ धौल़ाधार भी ताँ एडी बड्डी है। इसयो भी तां असां पूरा कदी नी दिखदे बल्के जेहड़ा हिस्सा इसदा सांजो दुसदा तिसयो ही असां कुसी सकला दा नाँ दिंदे। बच्चयाँ, जुआनां, सयाणयाँ, चटन्डां, बमारांअमीराँ, गरिब्बाँ, आश्काँ, मशुक्काँ जो अपणियाँ मने दे हालाताँ मुताबक एह नजर ओंदी है।

बस फिरी सोचां च इक खाका लगी पया बणना। पर मेरे मने च एह ख्याल कदी नी आया कि इसयो फटाफट पूरा करिए ने कताबा दी शक्ल देइए। बस चलदे फिरदे कोई ख्याल कदी आया ताँ तिस पर सोच बिचार करी तुकवंदी होंदी रेही।

शायद ए ही बजह रेही जिस करी इस दे कोई 50 बंद सन् 2000 तिक लखोई सके। हाँ इस दौरान हिन्दिया, पहाड़िया च कवितां, कहाणियाँ, नाटकां बगैरा पर कम होंदा रिहा। 

फिरी ताँह ताँह बिखरयो स्टैंजयाँ जो कठेरी ने पांडुलिपिया दा रूप देई ने कुछ मितराँ जो दसया ने तिन्हाँ दियाँ सलाही मन्नी ने पांडुलिपियाँ भाषा, कला, संस्कृति विभाग जो भेजियाँ ताँ जे इस दे प्रकाशन ताईं कुछ आर्थिक मदद मिल्ले। पर आर्थिक तंगी दे कारण कोई तिन्ना चौंह साल्लां परन्त एह पांडुलिपियाँ बापस आई गेइयाँ। एह कोई 1990 दे आसे पासे दी गल है। तिस दे बाद सै पांडुलिपियाँ तिह्याँ ही अणछूतियाँ रेहियाँ ने जीह्याँ मैं पहले दसी चुकया 2000 तिक्कर क्या 2015-16 तिक्कर भी एह स्टैंजे 50 ते 51 नी होए।

सन् 2020 च मेरा हिन्दी गजलां दा संग्रह 'उसे दुःख धरा का सुनाना पहाड़ो' प्रकाशित होया तां कुछ झक खुलया ने दुई कताब छपुआणे दी इच्छा कुलवुलाणा लग्गी। पहाड़ी गजलाँ कुछ घट पोआ दियाँ थियाँ ताँ धौल़ाधारा जो कताबा दा रूप देणे दा फैसला होया। इस ताईं कुछ होर ख्याल जेह्ड़े जेह्न च थे सैह जोड़े, कुछ फोटो पहले दे पयोह थे, कुछ याराँ मितरां ते मिल्ले ने इस दा प्रकाशन संभव होई सकया।

मैं समझदा अजे भी एह कताब अधूरी है। धौल़ाधार अनन्त है ने इस दे रूप, इसदे संदेस, इसदे उपकार, त्याग, पीड़ा दा भी कोई अन्त नी है। जे कुछ भी लखोया सैह मैं नी लिखया, धौल़ाधारा ही मेरे ते लिखुआया ने अग्गे भी जेह्ड़े ख्याल एह मेरे तिक पुजांगी रैंह्गी मैं तिनहाँ जो अपणियाँ समर्था मुताबक कलमबद्ध करदा रैंह्गा।           

 

'मेरा है ख्याल भई' पर कुशल कुमार दी समीक्षा

त्‍यागे दिया जिन्‍दू ताईं बनणा पहाड़ पोंदा

दूए ताईं जीणा है तां होणा धौलाधार पोंदा 

पवनेन्‍द्र पवन’  दे कवतां संग्रह  दा शीर्षक है - मेरा है ख्‍याल भई। इस च इन्‍हां धौलाधार दिया बण-बणदियां तस्‍वीरां पेड़ियां हन। अक्‍खरां कनै-कनै कैमरे ने खिंजीयां धौलाधार दिया तस्‍वीरां इस संग्रह जो होर सुंदर बणा दियां। धौलाधार दी इक तस्‍वीर कवता पढ़ी नै मने च बणा दी कनैं इक सामणे वाळे बरके पर छपियो। पढ़ने दा मज़ा तिनगुणा बधी जा दा। बड़ी ही छैळ छपाई कनैं प्रस्‍तुति है।  

करोना काल च जाह्लू प्रदूषण नीं था ता बरफे ने ढकोईंया धौल़ाधार दिया चूंडियां जलंधरे ते सुझणा लगी पौंदियां थियां। कांगड़ें ता जाह्लू भी क्‍याड़िया चुक्‍की ऊपर दिखा हर घड़ी इसा दा नौंआ संगार-स्‍वांग सुझदा। इन्‍हां स्‍वांगां च कथां रे मणकयां परोई कवि पवनेंद्र पवन होरां इक बड़ी छैळ माळा बणाईयो- मेरा है ख्‍याल भाई। बड़े कमाल दि गल है कवि कहाणी याद करा दा कनै धोलाधार तस्‍वीर पेड़ी देआ दी। अंबरे दिया दुआला पर टंगोईयो इक काळे पत्‍थरे दी मीलां तक फैलियो अंबरे नै सच्चियो स्‍लेट है। इसा पर बरफे दिया गाचणिया नै बदलां दिया स्‍याहिया नै कवि सोचदा कनै धौलाधार लिखी दिंदी।


कवियो जो कई ख्‍याल ओआ दे। कथां शुरू होंदियां जलंधर राक्‍से जो छळी नैं मारने ते। धौलाधार जलंधरे दी पईयो दंदराल़ है, तलवार है या कुंभकरण सुत्‍तया है। हेठे ते दिक्‍खा ता अंबरे नै छौतियो लगदी धौलाधार। ईह्यां लगदा राबणे सुअर्गे च जाणे ताईं इसा पर ही बणाईंया थियां पैड़ियां, पर कम पूरा नीं होई सकया। गर्मियां च लगदा दुशासन बणी नै सूरज दरोपदिया दे कपड़यां खिंजा दा कनै भगवान बदळ बणी ढक दा जा दा। 

विकरमे गाधा चुक्‍कयो बताळे साही धौलाधार सुआलां पुच्‍छा दी। एह् गरीबी कनै बरोजगारी कैंह् है। कुल्‍हा दे पाणिये ताईं चणोआ दियां, दाजे ताईं फूकियां जा दियां नूंहां। अपणे छैळ होणे दी सजा भुक्‍ता दी धौलाधार एह् बी पुच्‍छा दी कि मेरिया इसा धरती दे दुख मिंजो ते बड्डे कैंह् होंदे जा दे हन। धौलाधार दा छळैपा ता ठीक है पर बण माफिया बणा बड्डी जा दा, बण अग्गि च फकोंदे जा दे। कुत्‍थी सुरंगां, कुत्‍थी डैम। चौंही पासे ते लुटया जा दा। हुण मेरा ता है ख्‍याल भई धौलाधार दा दुख धौलाधार दे बी सिरे ते ऊपर गौह्ई गिया। 

जिसा धौलाधारा जो चिट्टिया करने ताईं इंदर बरफे दी बरसात लाई छड दा कनैं काळी करने ताईं सूरज रोज किरणां दी बरखा करदा ओआ दा। पर धौलाधार नां इंदर पूरी चिट्टि करी सकया न सूरज काळी करी सकया। सैह् धौलाधार कारखानयां दियां चिमनियां ते उठदे काळे धूंए ते डरा दी। पवनेन्‍द्र जी जो होर बी ख्‍याल करना पौणे हन भई। 

धौलाधार दे इन्‍हां सुआलां दा जवाब न ता कविए ब्‍हाल हन ना होर कुसी ब्‍हाल हन। कविए दिया बी गाधा पर चढ़या जिंदगी नाएं दा बताळ तिस ते सुआलां पुच्‍छी जा दा कनैं कवि जवाबां ताईं धौलाधार बक्‍खी दिखी जा दा। तिस जो धौलाधार गुरु बणी ज्ञान बी देआ दी कनैं जिंदगी दे बक्‍ख-बक्‍ख रूप दसी नैं रस्‍ता बी दसा दी। 


कित‍णियां तस्‍वीरां हन। कताबा दे बरकयां बदलदे जा कनैं दिक्‍ख दे जा। आखर च लगदा कवि चुप्‍प कैंह् होई गिया। सदियां ते होंदे आए जुल्‍मां दी ग्वाही भी है
, कूंजू चचलों, रांझू फुल्‍मू दे प्‍यारे दी पीड़ा दी बी भागीदार है। मता कुछ दिक्‍खदी कनै सैंह्दी आई घौलाधार। तांही दा कवि गला दा त्‍याग दा जीवन जीणे ताईं प्‍हाड़ होणा पौंदा, दूरे तक जीणे ताईं धौलाधार होणा पौंदा। 


काह्ली सिव जी दा रूप सुझदा ता एह् बी लगदा कि महासागर च शेषनाग दी सेज लगियो। काह्ली लगदा कोई बजोगण है, फिह्री एह् बी लगदा चौकीदार बणी रक्‍सा बी करा  दी कनै सांता क्‍लाज साही नेमतां बंडी जा दी। एह् कूल्‍हां, नदियां, रुक्‍ख, खेतरां च फसलां, खानां च खजाने सब नेमतां ही हन।  

कविए जो एह् बी लगदा कि इसा मीरजादिया जो मौसमां दिया गरमीया दा पता नीं है। तां ही ता मतयां जुल्‍मा पर
गांधारी बणी आंखीं मिट्टी रखियां। कुछ बी होए असां दे प्रदेश दा सारयां ते सुंदर शो पीस है धौलाधार। 



                                                'मेरा है ख्याल भई' गीति काव्य चा ते चार गीत


1

धौलाधार इह्यां जिह्यां द्रोपदी बचारी  होए

पंजां - पंजां  पाँडवाँ  छडियो ए  हारी  होए

सूरजे  दुसासने  लेइयो  जीह्यां ठाणी होए

नंगी  करी  द्रोपदी  सभा   नचाणी होए

किरणां  दे   हथां   इह्यां   बर्फे   पघालदा

खिंजी-खिंजी  कपड़यां जणी होए फाड़दा

बदलां  दा  रूप  धरी  कृसन  मुरारी आई

रूईं  रूईं  बरफा  दी  साड़ी दिंदे हन लाई

काह्न  जिते  सदा  है दुसासने दी हार होई

पूरी   नंगी   नी    कदी   धौलाधार   होई।


2

सौगी   जांदे   साथिये   दे   मने   परचाणे   जो

थकयो     दे    टुटयो    दे    रस्‍ते   कटाणे   जो

कहा‍णियां     इसजो   सुणांदा   बेहिसाब  है

कथां   जो   सुणाई   फिरी   मंगदा   जबाब   है

भरोइयां  कैंह  बन्‍दूकां  दस कुंजुए  मकाणे  जो

देरे  जो  कैंह  जैह्र  दित्‍ता  भाभिया ही खाणे जो

टिल्‍ले ते गुआलु़ए कैंह डोल़े दिक्‍खी छाल़ लाई

रांझुए  बिहोंदे  गल़े  फुलमू   कैंह  लाई  फाही

भाइए   दिया  कितिया  कैंह  मोह्ण फाहे लगया

मातरें  कैंह   धीया  ते  था  कौल़  फुल  मंगया

इक्‍की    पर   दुआ   देया   करदी   सुआल   है

जुआब   देणा    जिसदा   बड़ा   ही   मुहाल   है

गाधा    जीह्यां   विकरमे   चुकया    बताल   है

काल़े   प्‍हाड़े   पिच्‍छे  ईहां  झाके  धौलाधार  है


3

दूरे  ते  है  दिक्‍खी जेह्ड़ा मखमल लगदा

चल्‍ली  तिस  घाए  पर  पैरां लहू बगदा

गरीबिया  बेकारिया  दा इथू पूरा राज है

दूरे  ते  ही  लगदा ए चांदिया दा ताज है

सीसे  साही  दूर  जेह्ड़ी  लस्‍कारे मारदी

बरफ  तां ठंडी सै  है मौता जो भी ठारदी

दूरा  ते  ही लगदी लुहावणी है कोई धार

नेड़े  जाई  दिखिये डरावणी  है धौलाधार

 


4

बाँ    भराणे    जो   कुथकी   नूहां   दी  बल़   दयोई  है

कुथी    कुल्‍ह   ल्‍योणे   ताईं   ए  डंगे  बिच  चणोई  है

कुणी   तं   दाजे   ताईं   ही   नूंह   अपणी  है   मारी ती

कुणी    घसिट्टी   बाल़ां  ते   नूहाँ  री  इज्‍जत  तारी  ती

दिक्‍खी  नी  इन्‍ना  रुकणा  था  इसादे  सब्रे  टुटणा था

दिखदी  जे   हाखीं  ए सब तां अंदरे दे लावे फुटणा था

हखीं  जो  जेह्ड़ी  बन्‍ही  रेई  खीरे  तिक  इकसन्‍नी रई

नूँह  क्‍लांदी   रई  अपण  सै  टोणी  जफ्फी  अन्‍हीं  रई

इन्‍नी तिसदी नकल उतारी है ए बणी गइयो गांधारी है

ए  प्‍हाड़े   पर  चिट्टी   चिट्टी  बदल़े  दी  जेह्ड़ी  धारी  है

लग्‍गे   हखीं   पर   बनियो   जणी  पट्टी  धौलाधारी  है।