पहाड़ी भाषा दी नौई चेतना .

Wednesday, November 11, 2015

मैं लकड़ी तेरे कम्मे दी

सारयां मितर-साथीयां जो दियाळीया दियां मबारकां-पहाड़ी दयार।


पेश है इक हिमाचली लोककथा 

मैं लकड़ी तेरे कम्मे दी               (हिमाचली लोक-कथा)   द्विजेन्द्र द्विज 


इक था तरखाण ।  तगड़ा कारीगर था । तिद्देयाँ हत्थाँ बनोणे कनैं घड़ोणे जो तर्सदी थी लकड़ी । तिद्दी खेब्बैं हत्थैं बणिह्यों चीज भी धुम्माँ पान्दी थी । मता कम्म था , अपण हत्थ ता दो इ थे । इक जागत भी था तिसदा, अपण तिस जागते जो नाँ ता अपणे पिता-पुर्खी कम्मे च कोई खास दिलचस्पी थी नाँ इ तरखाणे जो अपणे पुतरे ते कोई मेद थी । जागते दियाँ लापरवाइयाँ ते सै दुखी जरूर था । तिस जागते दे हत्थाँ च आई ने ता बहर्ल भी डोइयाँ बणी जान्दे थे । फिकरे च तरखाणे दी भुख, धर्या, नीन्दर, सब किछ सुकदा सुकदा सुकी गेया । फिकरैं इ तिद्दे सुआस भी लई सट्टे । अपण मरने ते पैह्ल्लैं सै जागते जो सिख-सलाह देई गेया : जे कदी काह्ल्ली अक्क्ल ओहँगी ताँ सीरदे बक्खे आळे बणें ते लकड़ी मंगी ने लेयाँ अपणे कम्मे तियैं । 

बुह्ड़े दे मरने दी सजरी चोट  पैह्ल्लैं ता घट्ट बझोई पुतरे जो अपण हौळें हौळैं ठण्डोह्यी नैं   मती कुड्डी एह पीड़ । मते कम्म पकड़े , मते धक्के खाह्द्दे , मती दुर-दुर सुणी, मते धोर-धन्धे , मते छछ्चे-छोह्ळे कित्ते , अपण पैर कुती लग्गे इ नीं । हारी-फरी बुह्ड़े दे लोह्ये, बुह्ड़े दे सँदर इ कम्में आये । इक दिन पता नीं क्या जुंग आया, कुहाड़िया चुक्की सैह बणें जो चली गेया । बुह्ड़े दी नसीत याद आई  “जे कदी काह्ल्ली अक्क्ल ओहँगी ताँ सीरदे बक्खे आळे बणें ते लकड़ी मंगी ने लेयाँ अपणे कम्मे तियैं । 

कोई मेरे कम्मे दी लकड़ी है?" ”कोई मेरे कम्मे दी लकड़ी है?" गलान्दा-गलान्दा, हक्काँ पान्दा-पान्दा सैह दिन भर बणें च हण्डदा रेह्या, अपण कुसी भी रुक्खैं उत्तर नीं लेया। मता हण्डेया,मता भट्केया, अपण खाल्ली हत्थाँ लई नैं घरे जो हटी आया । 


इक दिन तिस फिरी हिम्त बट्टी, कुहाड़िया चुक्की फिरी बणें च जाई रेह्या । कोई मेरे कम्मे दी लकड़ी है ?" ”कोई मेरे कम्मे दी लकड़ी है ? " गलान्दा-गलान्दा, हक्काँ पान्दा-पान्दा सैह बणें गब्भैं जाई रेह्या ता तिस इक बड़ी मिठी देह्यी उआज सुणी । तिद्दो बझोया जे कोई परी गीताँ गा दी । तिसा मिठिया उआज्जा पर कन्नाँ लाई सैह डोल-डोल चली रेह्या । घरोन्दैं बक्खैं टाह्लिया दा इक सुक्का लम्मा-उच्चा बड्डे लपेट्टे वाळा रुक्ख खड़ोह्तेया था। तिन्नी कन्नाँ लाई नैं सुणेयाँ। सुक्का रुख मिठिया उवाज्जा च गलाअ करदा था " मैं जे है तेरे कम्मे दी लकड़ी , मैं इ ता है तेरे कम्मे दी लकड़ी, मिंज्जों बह्ड कनैं अपणे घरे जो लई चल ।” ”ओ तू एड्डा बड्डा रुख, मैं कीह्याँ बढणाँ?” जागतैं गलाया । रुक्ख बोल्लेया, “अरा तू कुहाड़िया ता चलाह बढोई मैं अप्पुँ इ जाँह्ग्गा । 

जागतैं पैह्ल्ला फट्ट मारेया, दूआ मारेया, त्रीया मारेया, चौंह-पंजाँ फट्टाँ च इ सै रुक्ख बढोई भी गेया। मिंजो अपणे घरे जो लई चल।रुक्खैं गलाया । तरखाणें पुच्छेया , “ एड्डा बड्डा तू ! मैं कीह्याँ चुकणाँ ?” “अरा तू हत्थ ता पाह , चकोई मैं अप्पूँ इ जाँह्ग्गा ।रुक्खैं गलाया कनैं निक्के याँणें साह्यीं तिदिया गाद्दा भी चकोई गेया । घरैं आई जागतैं पुच्छेया, “ एड्डा बड्डा तू ! तिज्जो मैं रक्खाँ कुथू भ्यागा लोक्काँ पुछणाँ, एड्डा बड्डा रुक्ख एह्त्थू आया ता आया कीह्याँ ? मैं क्या गलांह्ग्गा ?” रुक्खैं उपा दस्सेआ, “अपणे बुह्ड़े वाळे कोठरुए च लई चल , मैं छोट्टा भी होई जाँह्ग्गा।रुक्खैं जीह्याँ गलाया तरखाणें कित्ता । सैह बड्डा रुक्ख छोटे देह्ये कोठरुए च आई भी गेया । 

अगलैं रोज्जें रुक्खैं तरखाण पुच्छेया,“ अरा तू मिंजो इह्याँ इ सट्टी छ्ह्ड्गा कि मेरा किछ बणाँह्ग्गा भी?” जागतैं फिरी गलाया, “ क्या बणाँअ? मिंजो किछ बणाणाँ भी ता नीं ओन्दा ।कनैं सैह डुस्की-डुस्की रोई पेआ । रुक्खैं तिद्दो दम-दलास्सा दित्ता, “अरा तू हत्थैं सन्दर ता पकड़, बणीं मैं अप्पूँ इ जाँह्ग्गा ।तरखाणें आरा पकड़ेया, मोच्छे पई गै, रन्द्दा पकड़ेया, लकड़ी रँदोई गई ।  त्रै चीज्जाँ बणीं नैं त्यार भी होई गइयाँ । इक पळँग , इक चर्खा, इक पीह्ड़ू । 

मिंजो बेचणाँ राजे बाल लई चल । दस ज्हार सिक्के मंगेयाँ सून्ने दे, गलायाँ, ‘अपणियाँ कछोंगळिया जो पछ लाई नैं सोह्न्नेओं इस पळँगे पर, भ्यागा उठ्ठी नैं तुसाँ अप्पुँ इ मिंजो दस ज्हार सिक्के देई देणें हन्न पलँग बोल्लेया, “राजा नीं लैंहग्गा त किछ होर सोह्चगे । 


तरखाण पळँगे  लई नैं राजे देयाँ  मैह्ल्लाँ च जाई रेह्या,पळँगैं जीह्या समझाया था , तीह्याँ तिस राजे नैं गलाई दित्ता। राजैं रात्ती सैह तरखाण मैह्ल्लाँ च ठराह्या । अपणियाँ कछोंगळिया जो पछ लाया । पळँगे पर लेट्टी गेया, कछोँगळी द्रक-द्रक करा दी थी। गूह्ड़ी नीन्दर हाक्खीं ते दूर थी, अपण रात ता कटणी थी, पळँग भी पर्खणाँ था। बक्खाँ बदलदा रेह्या। 

अजैं रात्ती दा पैह्ल्ला इ पैह्र था। पळँगे दा पैह्ल्ला पोआ उट्ठेया, पळँगे ते निकळेया कनैं बोल्लेया : पोयो भाइओ, राम -राम ! पळँगे सम्हाळ्नेओं,पळँगे बाळे जो सम्हाळ्नेओं, सोघे रैह्न्नेओं, मैं चल्लेया घुमणाँ-फिरनाँ, मैं दिन भर सई रेह्या, हुण रात्ती दा नजारा दिक्खी सुणीं औन्दा मैं । 

रात्ती दा पैह्ल्ला पैह्र मुकदेयाँ इ पैह्ल्ला पोआ हटी भी आया। पोयो भाइओ ! मैं हटी आया ," तिस गलाया । नौंई ताजी सुणाह,” 
त्रीँह पोयाँ पुच्छेया । अरो ! क्या सुणाँअ परियाँ अपणे बेस्मार कीमती कपड़्याँ, हीरेयाँ - ज्वाह्रात्ताँ नैं जड़यो गैह्णयाँ तुआरी करि तुआरी करी राजनौंणे पर न्होआ दियाँ, कोई हत्थाँ- पैराँ बाळा जे मेरी गल्ल सुणा-सम्झा दा होंऐं ता गैह्णयाँ घरैं भी आणीं सकदा।" 

राजैं गल्ल बसूल्ली , उठ्ठेया, नौणें पर पुज्जा । तिद्देयाँ पैराँ दी छेड़ सुणीं नैं परियाँ छपन होई गइयाँ । हीरेयाँ- ज्वाह्रात्ताँ नैं जड़यो गैह्णयाँ लई राजा मैह्ल्ले जो हटी आया कनैं फिरि पलँगे पर लेट्टी गेया । 

रात्ती दा दूआ पैह्र लगी पेह्या था । पलँगे दा दूआ पोआ उट्ठेया,पलँगे ते निकळया कनैं बोल्लेया: पोयो भाइओ, राम -राम ! पळँगे सम्हाळ्नेओं,पळँगे वाळे जो सम्हाळ्नेओं, सोघे रैह्न्नेओं , मैं चल्लेया घुमणाँ-फिरनाँ, मैं दिन भर सई रेह्या, हुण रात्ती दा नजारा दिक्खी सुणीं औन्दा मैं भी ।दूआ पोआ बाह्र गेया भी अपण फिर्द-पैरैं हटी भी आया । पोयो भाइओ ! मैं हटी भी आया ," तिस गलाया । अरा तू गेया भी था ? नौंई ताजी सुणाह,” त्रीँह पोयाँ पुच्छेया । दूआ पोआ बोल्लेया, “ राजे दे खजान्ने च चोराँ स्ह्न्न लाणाँ लाह्यिओ, पैहरेदार बेहोस हन्न, कोई हत्थाँ -पैराँ बाळा  , तीराँ -तलुआराँ बाळा सुणाँ दा होये ता खजान्ने बचाई लै।राजा गेआ, पैहरेदाराँ जगाई, चोराँ पकड़ाई ,खजान्ने बचाई सैह फिरी अपणे पलँगे पर लेट्टी गेया । 

रात्ती दे त्रीये पैहरे च त्रीया पोआ उठ्ठेया,“पोयो भाइओ, राम -राम ! पळँगे सम्हाळ्नेओं,पळँगे वाळे जो सम्हाळ्नेओं, सोघे रैह्न्नेओं , मैं चल्लेया घुमणाँ-फिरनाँ, मैं दिन भर सई रेह्या, सैर-स्पट्टा करि औन्दा मैं भी ।त्रीया पोआ हटी आया ता  त्रीँह पोयाँ पुच्छेया ,“हाँ भाई! सुणाह नौंई-ताजी ...क्या-क्या दिक्खेया तैं?" “जेह्ड़ा मैं दिक्खेया सै भी कुसी-कुसी जो इइ सुझदा”, त्रीऐँ पोंयें गलाया, “खड्डा कनारैं,डाकुआँ घ्यान्ना बाह्ळेया, सराबड़ा घढोप्पा दे, नच्चा- गा दे, कुळकाँ पा दे । कुह्स्की राजे दिया राजकुमारिया चुक्की नैं लई आह्येओ कुसी राजे दा खजानाँ भी लुट्टी ल्यन्द्या तिन्हाँ। ओ खजान्नाँ ता खायैं खस्में, अपण दिखणे बाळी चीज ता सैह राजकुमारी है। सैह घड़ियैं हस्सा दी , घड़ियैं रोआ दी, डाकुआँ दियाँ हरकताँ दिक्खी-दिक्खी, अपण इसा गल्ला भी छ्ड्डा । राजकुमारी रोआ दी ता मोत्ती टिरा दे , हस्सा दी ता फुल्ल खिड़ा दे। जे कोई हाक्खीं बाळा, कोई दिले दा मालक, कोई हत्थाँ-पैराँ बाळा सुणाँ दा होंयैं ता राजकुमारिया जो डाकुआँ ते छडाई करि अपणी राणी भी बणाई सकदा । राजा गेआ कनैं समेत खजान्नैं  राजकुमारिया जो डाकुआँ ते छडाई लई आया। फिरि पळँगे पर आई लेट्टेया। 

राती दे चौत्थे पैहरैं , चौत्था पोआ भी निकळेया। पोयो भाइओ, राम -राम ! पळँगे सम्हाळ्नेओं, पळँगे वाळे जो सम्हाळ्नेओं, सोघे रैह्न्नेओं , मैं चल्लेया घुमणाँ-फिरनाँ, मैं दिन भर सई रेह्या, मैं भी दिक्खी औन्दा मैह्ल्लाँ ते बाह्रा दी दुनिया।”  तिस गलाया कनैं बाह्र चली गेया। हटेया ता सैह पोआ किछ डरेया-डरेया था । त्रीँह पोयाँ पुच्छेया ,“हाँ भाई! सुणाह नौंई-ताजी ...क्या-क्या दिक्खेया तैं?" “अरो! दिक्खेया ता मैं भी मता किछ , अपण मैह्ल्ले दे इस कमरे च आई नैं जे किच मैं हुणें इ दिक्खेया, तिस ता मिंजो सब किछ भुलाई दित्ता। राजे दे जुट्टे बाल खड़पैं तरेड़ा लाह्या। राजैं भ्यागा उट्ठी जुट्टा पाणाँ लगणाँ ऐं ता एह खड़पा राजे जो सच्ची भी सकदा । जे कोई हत्थाँ-पैराँ बाळा, हथियाराँ बाळा दिक्खै-सुणैं ता राजे जो बचाए। राजैं उट्ठी नैं खड़पा मारी दित्ता । भ्याग सीरी पइओ थी। तिन्नी तरखाणें जो दस ज्हार सून्ने दे सिक्के दई दित्ते। 

इक दिन चर्खैं कनैं पीहड़ुएँ भी तरखाणे जो गलाया, “असाँ जो भी लई चल्लैं राजे देयाँ मैह्ल्लाँ च ! राजे जो गलायाँ----मैह्ल्ले दे बड्डे ते बड्डे कमरे च चर्खैं कनैं पीहड़ुए जो रखुआई देआ, कमरे जो कपाह्यी नैं भरी देया, पीणे जो पाणिए दा घड़ा कनैं गलास रखुआई देआ, कमरे जो  बाह्रा ते जँदरा लगुआई देया’---दस ज्हार सिक्केयाँ ते घट मत मँगदा । राजा नाँह दिहंग्गा ता किछकी होर सोह्चगे। 

चर्खैं कनैं पीहड़ुए लइ करि तरखाण राजे ला गेया तिस तीह्याँ इ गलाया जीह्याँ चर्खैं कनैं पीहड़ुए गलाया था। राजैं भी गल्ला पर्खणे जो तीह्याँ इ कित्ता जीह्याँ तरखाणें गलाया । भ्यागा कमरा खोह्ड़ी नैं दिक्खेया ता कमरे च कपाह्यी दिया जगा बुणेयाँ कपड़ा था, पाणिए दा घड़ा खाल्ली था। चर्खा था, पीह्ड़ू था , होर किछ नीं , होर कोई नीं था तिह्त्थु । 

हुण सैह तरखाण भी अपणे बुह्ड़े साह्यीं मस्हूर होई गेह्या था।

द्विजेन्द्र द्विज
विभागाध्यक्ष अनुप्रयुक्त विज्ञान एवं मानविकी, राजकीय पॉलीटेक्निक, काँगड़ा-176001 (ज़िला काँगड़ा) 

Wednesday, November 4, 2015

गभला रस्ता नीं होन्दा। - पाश




ग्रां तलवंडी सलेम जलंधर  जम्मयो पाश (1950-1988) दा घरे दा नाँ अवतार सिंह था। एह मकतूल नाएं ने लीखदे रेह। इन्हां दे पिता फौजा च मेजर थे। एह  दसमीं पास थे कनै इन्हां भाल  मुशकला ने  हासल कितया प्राथमिक अध्यापक दा डिप्लोमा था। बाद च प्राइवेट बीए भी कीता। 

इन्हां पंद्रह सालां दिया उमरा च अपणी पहली कवता लीखी कनै ताहलु ही इन्हां दा मेळ कम्युनिस्ट आंदोलन ने होया। 17 सालां दिया  उमरा च पाश इक  बौद्धिक -सांस्कृतिक कार्यकर्ता साही  नक्सलबाड़ी आंदोलन ने जुड़ी गै। एह राजनीति साहित्य दे कनै-कनै  विज्ञान कनै दर्शन दे भी जाणकार थे। पाश गंभीर राजनीतिक मनन और विश्लेषण करदे थे। एह कई-कई घंटे कताबां च डुबयो रैंहदे थे।   

19 सालां दिया  उमरा च इन्हां जो इकी झूठे मामले    फँसाई ने जेला च पाई जुल्म कनै यातानां दितिया गईंयां। इसते इन्हां दी मुखर उआज बंद नी होई बल्कि एह होर  मजबूत बणी बाहर आये। इन्हां दियां कवतां जेला ते बाहर  औंदीयां रहियाँ। 1970 36 कवतां दा इन्हां दा पेहला कवता  संग्रह लौह कथाप्रकाशित होया । इन्हां  कवतां च अग ही अग थी। 1972 च पाश छात्र आन्दोलन दे दौरान फिरी ते गिरफ्तार होए। 1974 च रेलवे मजदूरां दिया हड़ताला दे दौरान जेल च पाई दिते गै कनै फिरि  इमरजेंसी दे दौरान जेला च ही रेह। 

पाश दी कवता जो नज़रअंदाज़ नी कीता जाई  सकदा। क्रान्‍ति‍कारी कम्युनिस्ट आंदोलन दी उआज कनै नुमाइंदगी करदियां इन्‍हां दियां कवतां कालजयी कनै हर किस्म दी गलामी दे खलाफ हन। अजाद जिंदगीया ताईं  लड़ने कनै बदलाव दे सुपने मरी नी जान, एह कवतां इस ताईं  प्रेरित कर दियां। 

पाश होरां कई साहित्यिक-राजनीतिक लेख कनै  मितरां जो चिठियां लीखियां। इन्हां च तिन्हां दी प्रतिबद्धता नज़र औंदी। 1971 च जेला ते बाहर ओणे ते बाद इन्हां  अपणे ग्रांए ते सिआड़पत्रिका कडी। इन्हां  ग्रां च हस्तलिखित पत्रिका हाँकजो लोकां दे बिच बंडणे दा कम भी किता। 

पाश दे थोड़े जेह् लेख कनै चिट्ठियां ही बाकी बचिह्यां हन। इन्‍हां ते पाश दिया राजनीतिया दे बारे च पता लगदा है कनै एह् पाश दे वरोधियां, पीत वाम-पंथियां दे कारनामेयां कनै झूठी क्रांतिया दी गुहाई दिंदे। पाश नकली वामपंथियां दा मखौल दड़ांदे थे कनै नौजवानां जो जुझणे  ताईं ललकारदे थे।

पाश दे जीन्दे जी तिन्हां दे तिन्न कवता संग्रह प्रकाशित होए। लौह कथा’, ‘उडदे बाजां मगरकनै साड्डे समियां विच। इन्हां दी मृत्यु ते बाद 1989   प्रकाशित खिलरे होए पन्ने’  तिन्हां दे लेखां कनै चिट्ठियाँ दा संग्रह है। हिंदीया च अनुवादित दो संग्रह बीच का रास्ता नहीं होताकनैसमय ओ भाई समयभी प्रकाशित हन।  तिन्हां दी कवतां दा ईक होर संग्रह 1997 लहौर ते प्रकाशित होया। पाश होरां सौ सवा सौ कवता ही लीखियां। हिन्‍दीया च इन्‍हां दियां सारीयां कवतां आधार प्रकाशन ते प्रकाशित हन।    

इन्हां दियां कवतां च मेहनतकश जनता दी आत्मा बोलदी थी। इन्हां  कवतां दे  कई देसी-वदेसी भांसा च अनुवाद प्रकाशित होयो हन। इन्‍हां जो पंजाब साहित्य अकादमी दे सर्वोच्च पुरस्कार समेत कई सम्‍मान मिले।

राज्यसभा च भाजपा सांसद रविशंकर प्रसाद सिंह दी मांग  थी। पाश दिया कवता जो एनसीईआरटी दी ग्यारहवींया क्लासा दिया कताबा ते कडया जाये। 

पाश लगातार सरकारी दमन दे शकार होन्दे रैह, झूठयां मकदमयाँ च  फसाईबार-बार जेह्ला च जांदे रैह।  झूठयाँ  वामपंथीं नेतयाँ भी  पाश जो भगोड़ा कनै  गद्दार गल्लाइ कनारें  लाणे च कोई कसर नीं छडी। 

पंजाब च खालिस्तानी उग्रवाद दे दौर च पाशदरअसल तिन्नां मोरच्यां  पर लड़ा दे थे। इकी पासें  पूंजीवादी सत्ता, दुए पासें  खालिस्तानी कनै  त्रियें पासें स्टालिनवादी कम्युनिस्ट। इसा लड़ाईया च कवता ही तिन्हां दा हथियार थी। अपणिया ही शरतां पर जीणे-मरने वाळे पाश  23 मार्च 1988 जो अपणे ग्रांए  च खालिस्‍तानियाँ दे हत्थां शहीद होए। 
एह भगत सिंह कनै तिन्हां दे साथियाँ दी शहादत दा दिन भी है।

प्रस्‍तुति : सूरज प्रकाश
पहाड़ी अनुवाद : कुशल कुमार


हर कुसी जो नीं ओंदे
बेजान बरूदे दे कणां
सुत्तिया अग्गि दे  सुपने नीं ओंदे
बराईया ताईं उठीया
थ्याळियां जो पसीने नीं ओंदे
दराजां च पियो
तिहासे दे ग्रंथां जो सुपने नीं ओंदे
सुपनयां ताईं लाज़मी है
झलणे वाळयां दिलां दा होणा
निंदरा दी नज़र होणा लाज़मी है
सुपने इस ताई हर कुसी जो नीं ओंदे
पाश