पहाड़ी भाषा दी नौई चेतना .

Sunday, March 24, 2019

पहाड़ी भासा दे बारे चर्चा – अज के हलात कनै गांह् दी चिंता




पहाड़ी भासा दे बारे च चर्चा करने ताईं असां मतेयां लखारियां जो छे सुआल भेजयो थे। जुआब औणा सुरू होई गै  तां असां एह चर्चा गजलकार, लेखक कनै अनुवादक द्विजेंद्र द्विज होरां दे विचारां नै सुरू कीती। तिस पर ठियोग देयां लेखकां भी चर्चा कीती कनै मुंशी शर्मा होरां सुआलां पर अपणे वचार भी रखे। तिसते परंत पवनेंद्र पवन, कथाकार मैडम चंद्ररेखा ढडवाल, राजीव कुमार "त्रिगर्ती", भूपेंद्र भूपी, नवीन शर्मा, सुरेश भारद्वाज निराश, रमेशचंद्र  'मस्ताना' कनै फिरी आखर च मुक्‍त कंठ कश्‍यप उर्फ प्रेत होरां दे विचार तुसां पढ़े। 
अज गप्‍पी डरैबर होरां इसा चर्चा दा पुछल्‍ला मतलब tail piece पेश करा दे।



1. तुसां दे स्‍हाबे नै पहाड़ी लेखन असां दे मुल्के दियां दूइयां भासां दे मुकाबले च कुतू खड़ोंदा
गप्पी डरैबरः कुथु खड़-नां। इसजो लई लीखणे वाळा ही नीं खड़-दा। जाह्लु  भी कुती खड़ी नें गलाणे दी बारी औंदी ता हिंदी ग्रेज़ी गलाणा लगी पोंदा। म्हाचले दे नेतेकनै बडे लोग बही नैं खरी प्हाड़ी बोलां कनै मैक हत्थें आया ता लग्‍गी पौआं  हिन्दी सटणा। असां  पहाड़िया च अपणयां याणयां अग्गे नीं खड़ दे ता असां दे लीखयो कताबां च ही रोणा। जेड़े गवईऐ पहाड़ी गीतां गांदे सैह भी मैके पर किछगलाणा पोऐ ता पहाड़ी नीं गलांदे।

2. तुसां दे स्‍हाबे नै पहाड़ी भासा च इतनी समर्थ्‍या है भई अजकिया जिंदगिया दी अन्‍नोह्-बाह् दौड़ कनै सारे ढक-पळेस लखोई सकदे? कि एह् चील्‍हां दे डाळुआं झुलाणे जोगी ई है
गप्पी डरैबरः  अरो, समर्थया भाखा बोलणे कनै लीखणे वाळयां च होंदी। बोलदे नां जोरे वाळे दा पत्थर कुआळिया। नीं ता खेलदे रेह्या ऊचण गिट्टियां। ग्रेजां च समर्थया था। तिन्हां अपणी भासा सारिया दुनिया च चलाई ती। असां दा ता एह् हाल है, असां दे क्हरा च पंजाबीये पंजाबीया च बिहारिये बिहारीया च अपणा सौदा बेची जा दे  कनैं असां फ फ करादे। कोई लीखगा ता लखोई जाणे। ढक भी कनै पळेस भी। जे ऐही रोंदे रेहंगे, बुरा जमाना आई गिया, सूर कणका खाई गिया। ता किछ नीं होणा। ऐहक्या गल बणी मितरा।- जेह्ड़ा चील्‍हां देया डाळुआं झलाणे जोगा होंगा, तिन्नी डाळु ही झलाणे। इस च पहाड़ी भासा क्या करी सकदी।

3. तुसां दे स्‍हाबे नै पहाड़ी लेखन कनै पाठकां दे रिस्‍ते दी कदेई सकल बणदी है ?   इस ताईं होर क्‍या क्‍या करना चाहिदा
गप्पी डरैबरः सकल बणने ताईं रिश्ता जमणा ता चाही दा। एह ता एही गल होई चणे खेत कुड़ी पेट आ जुआइया मंडे खाई लैह्। जे कोई पहाड़िया दा पाठक है ता पटारिया च पाई लेया। सब लिखी जा दे कईयां दा लिखया दिखी देह्या  लगदा, भई लिखणे वाळे अप्पुं भी नीं पढ़या। मैं ईक्की ख्बारा च पढ़या, लोकां जो पहाड़ी ग़लाणे च शरमा लगदी। जे शरमाई ने लोक लुकी-लुकी पढ़दे होंगे ता सकल ढकोईयो है। शरमा दा चादरू खुड़गा। तांही पता लगणा सकला दा। पाठकां दा पता नीं कवियां जो श्रोते भी नीं मिला दे। उपरे ते कवि भी अपणी अपणी सणाई खिसकी जांदे। अखीर वाळयां जो खाली कुर्सियां ही मिल्दियाँ। इत बम्बई मेरा ठीक है। सारयां जो पता है। कई सयाणे पुच्छ दे। कुण कदेही कनै पहाड़िया दी ता लिपी ही नीं है। तूं लीखदा क्या?
होर किछ करने दी जरूरत नीं है। जेह्ड़ा करा दे, सैही करा। देह्या लिखा कि लोक टोळी नें पढ़न। जियां लोकां पिछले जमाने च देवकीनंदन खत्री जो पढ़ने ताईं हिंदी सिखी थी।

4. अगलिया पीढ़िया तक तुसां दी गल-बात किञा पूजदी
गप्पी डरैबरः अगलियाँ पीढ़ियां तक सैही गल पूजदी, जेह्ड़ी माले नैं जुड़ियो होये कनैं  बाक़ी गलां अपणे धी-पुत्तर भी नीं सुणदे। नां असां सुणाणे दा खतरा लेणां चांह्दे। किछ गलाईऐ भी ता सैह् कन्‍नां फेटयां पाई लैंदे कनै वोलदे जबरा जबरी इयां ही बकदे रैह्न्दे। हुण माल ग्रेजिया च है ता जितणी कि गठी है, देई ता। बाकी ग्रेजिया दिया दकानां ते नगद-धुआर हस्सी नै रोई ने लगयो खरीदणा। इन्हां दकानां जो पब्लिक स्कूल बोलदे। इक पराणी कहावत है घोड़े जो पाणीये तिक्कर नी सकदे पर पाणी प्याई नीं सकदे। असां जो मांऊं पहाड़ी दुधे च प्याई थी।  हुणकियां मांऊं थोड़ी बौह्त प्यादियां, गांह ता गासला ही मालक है। बाकी असां कोस्त बड़ी करा दे पर घोड़यां दे मुंहें असां अप्पुं ही हिंदी-ग्रेज़ी लगाई तियो।

5. तुसां दे स्‍हाबे नै अगली पीढ़ी पहाड़िया जो भासा बणाणे दा ख्‍यो करह्गी कि गीतां सुणदेयां गांह् बधी जांह्गी?  
गप्पी डरैबरः इस मोह्ले च जित्थु मा-बब्‍ब ग्रेज़ी गीत हिंदिया च गा दे, अगली पीढ़ी गीतां सुणी लैगीं तां भी बड़ी गल है। कुथी गांह् जाई भी कुंजू चंचलो ता याद ओंगे। कैंह कि कुंजू चंचलो ता सारियां भासां ते ऊपर हन। मेद ता है जे  ग्रेजिया दी  बरखां ते असां दियां हिंदी पहाड़ी बची गईंयां ता अगलिया पीढ़ीया पहाड़ी टोळी लेणी है। जियां फिल्मा च बचपने च सुणयो गीते सुणी भैंण-भाई मिली जांदे। मेद ता करना नीं चाही दी कैंह कि जिसा पीढ़िया जो  शिक्षा असां वदेश जाई नोट बणाणे दी देया देया दे ता सैह भासा बणाणे दी ख्यो-स्यो किंया करी सकदी। 

6. तुसां दे स्‍हाबे नै अज आम जिंदगी जीणे ताईं सिर्फ इक्‍की भासा नै कम चली सकदा कि इक्‍की ते जादा भासां जरूरी हन ?  

गप्पी डरैबरः कम ता भासा बगै़र भी चली सकदा। गुंगे-बैह्रे भी जिंदगी ज़ी लैंदे। एह इसा गला पर निरभर है भई तुसां जीणां चाह्ंदे या कम चलाणा चाह्ंदे।  इकी ग्रेजिया नैं भारत सरकार कम चलाई सकदी ता असां कजो पाळने मते तोते। जे जीणां है ता माबोली कनै हिन्दी थोड़ी देही ग्रेज़ी ता चाही ही दी बाकी फंगां दी डुआरी है। जितणे अंबर नपणे उतणियां सिखा। मांऊं कनै भाषां दिंदीयां ही दिंदीयां। लैंदियां किछ नीं।
गप्पी डरैबर

Saturday, March 9, 2019

पहाड़ी भासा दे बारे चर्चा – अज के हलात कनै गांह् दी चिंता




पहाड़ी भासा दे बारे च चर्चा करने ताईं असां मतेयां लखारियां जो छे सुआल भेजयो थे। जुआब औणा सुरू होई गै  तां असां एह चर्चा गजलकार, लेखक कनै अनुवादक द्विजेंद्र द्विज होरां दे विचारां नै सुरू कीती। तिस पर ठियोग देयां लेखकां भी चर्चा कीती कनै मुंशी शर्मा होरां सुआलां पर अपणे वचार भी रखे। तिसते परंत पवनेंद्र पवन, कथाकार मैडम चंद्ररेखा ढडवाल, राजीव कुमार "त्रिगर्ती", भूपेंद्र भूपी, नवीन शर्मा, सुरेश भारद्वाज निराश कनै फिरी रमेशचंद्र  'मस्ताना' होरां दे विचार तुसां पढ़े। अज इस चर्चा दी अगली कनै आखरी मुक्‍त कंठ कश्‍यप कड़ी होरां पेश करा दे।

सारे ई जाणदे भई मुक्‍तकंठ कश्‍यप कोई लेखक भाऊ ई है जेह्ड़ा नां बदली नै फेसबुका पर खरी-खरी सुणांदा। असां दे सुआलां दे जवाब भी इन्‍हां अपणे सुभावे मुताबक खरे-खरे ई दित्‍ते हन। दूई गल एह् भई इसा चर्चा कनै असां जगत परसिद्ध कांगड़ा कलम दे लघु चित्र लाए हन। कइयां तस्‍वीरां कनै टाकरी लिपि चे लिखियां लैणां भी मिलियां हन। एह् तस्‍वीरां कनै टाकरिया जो देवनागरिया च लिखणे दा ख्‍यो असां दे मितर प्‍यारे पद्मश्री विजय शर्मा होरां कीता। अजकिया कड़िया च तिन्‍हां दिया कताबा दी छवि है। पिछले म्‍हीनैं विजय शर्मा होरां दियां तसवीरां दी नुमाइश अहमदाबाद लगियो थी।


1. तुसां दे स्‍हाबे नै पहाड़ी लेखन असां दे मुल्के दियां दूइयां भासां दे मुकाबले च कुतू खड़ोंदा

मुक्‍त कंठ कश्‍यप: असां दे मुल्‍के दियां दूइयां भाखां दे मकाबले असां मते घट हन। इक ता लखोया भी घट कने दूसरी गप क्‍या भई अनुवाद भी नी होई सकेया। अनुवाद होणे ताएं कोई सैह देही गल भी होणा चाहीदी। कौड़ी गल है अपर सच्‍ची है भई देसराज डोगरा होरां दी कवता चाचू गरधारी, सागर पालमपुरी होरां दी नजम संझ ढली...पीयूष गुलेरी होरां दी बींडे, प्रेम भारद्वाज होरां दीयां भेड़ू, तोते, फरड़ू बिंबां वालियां गजलां, कमल हमीरपुरी होरां दी क्‍हाणी पितलू दा हुक्‍का....एह सब याद रहणे वाळियां लिखतरां हन। द्विज होरां दीयां गजलां कुडि़यां... अपर कुनी अनुवाद कित्‍ता। नी कित्‍ता। असां भेडू कौम हन। जेहड़े अप्‍पू भेडू होन तिन्‍हां भेडुआं पर कजो लिखणा। दूसरी गल एह है कि भई 'माया' कने 'जौंढे' ते अलावा या बोलदे प्‍हाड़ां ते गांह कुसी जो होर सुझदा ही नीं। कैंह नी लखोयादस्‍सा। चला छड्डा। इसते अलावा खरा होया भई अनुवाद नी होया। चोरियां नी, डकैतियां पकड़ोणियां थीयां। कुण गीत पाकिस्‍तानी फिल्‍मा च आया, मेहदी हसने गाया, भारते च आया, लोकां प्‍हाड़िया च लोआह्या कने अपणा गीत बणाई करी चढ़ाया। कजो करने अनुवाद? नंगा होणे जो? दूसरियां भाखां भी खरियां हन कने लोक भी। एत्‍थू, तू मिंजो मैं तिज्‍जो खां, भासा खरी लेकिन लोक माड़े। मिंजो समेत।  कविता दा मिहणताना खाने वाले मते। क्‍हाणियां लिखणे वाले घट। उपन्‍यास कुनी पुच्‍छेया कने बाकी चीजां जाणै खड्ड। 

2. तुसां दे स्‍हाबे नै पहाड़ी भासा च इतनी समर्थ्‍या है भई अजकिया जिंदगिया दी अन्‍नोह्-बाह् दौड़ कनै सारे ढक-पळेस लखोई सकदे? कि एह् चील्‍हां दे डाळुआं झुलाणे जोगी ई है
मुक्‍त कंठ कश्‍यप: चीलां दे डाळू झलाणे जो तुसां इतणा होर तरीके नै कैंह लेया दे। सैह भी इक कम्‍म है। मता जरूरी है। घालू मजूर जाहलू थकी जांदा, रोड़ियां कुटणे वाळे जाहली थकी जांदे, तां डाळू झुलणा ही चाहिदा। हर भासा अपणे आपे च पूरी हुंदी। सैह पसीने जो भी पूंझदी, जेबा बखी दिखणे जो भी गलांदी कने डाळुआं भी झलांदी। अन्‍नोबाह खिट कने ढक प्‍ळेस भी लखोई सकदे। लिखणे वालयां च कमी है। बेईमान हन  मते। जीया दे कुछ कने लिखा दे कुछ। पैरें बूट नी, गाणा सांडुए दा मदान। मूंहें पकराली बज्झियां कने गाणी म्‍हाचले दी सुंदरता। जीणा किछ, गाणा किछ। होणा किछ, लगणा किछ। 

3. तुसां दे स्‍हाबे नै पहाड़ी लेखन कनै पाठकां दे रिस्‍ते दी कदेई सकल बणदी है ?   इस ताईं होर क्‍या क्‍या करना चाहिदा
मुक्‍त कंठ कश्‍यप: कोई सकल नी बणदी। बेहली डईं-डईं है भलेओ। कोई नी पढ़दा। सकल बणै भी कीहयां। हुण तां पिट्ठीं भी सैह खरकोदियां जेहड़ियां इक्‍की दूए दीयां खास होन। जे पिठ पसंद नी, फलाणा गळत लिखा दा। जे पिठ पसंद आई गेई ता फलाणे कलम तोड़ी ती। इक्‍की दूए जो कताबां बंडा दे। खरीदणा कोई नी चाहंदा। लारां चड़ांदे भई मुख्‍त मिल्‍ले ता गल बणै। करना एह चाहिदा भई सारे खरीदी करी पढ़ने दी आदत पाह्न। घस्‍टोरी छडणा पौणीं। कने खरा खरा गलाणा पौणा। एह नी भई काणे जो नैनसुख कने गंजे जो जुल्‍फी राम गलांदे रेहया। कने जेह्ड़ा कोई जुलफी राम होए तिसजो गंजा राम गलाई रखणा। असां हिमाचली इस कम्‍मे च ईमानदार नी हन। 

4. अगलिया पीढ़िया तक तुसां दी गल-बात किञा पूजदी
मुक्‍त कंठ कश्‍यप: -इन्‍हां भासां च पुजदी: भिंदी, भिंगलिश, हिमपहाड़ी। भिंदी मतलब प्‍हाड़ी हिंदी, भिंगलिया मतलब पहाड़ी अंग्रेजी कने पहाड़ी मतलब हिंदी सुरां आळी प्‍हाड़ी। असां अधमसाणिये थे कने अगली पीढ़ी पूरी प्रेत है। प्‍हाड़ी छड्डा, होर भी कख नी औंदा। असां ऐसे पासें जीया दे जित्‍थू हिंदी 'वीक' है, अंग्रेजी 'कमजोरहै कने प्‍हाड़ी बोलणे च सरम औंदी। 

5. तुसां दे स्‍हाबे नै अगली पीढ़ी पहाड़िया जो भासा बणाणे दा ख्‍यो करह्गी कि गीतां सुणदेयां गांह् बधी जांह्गी?  
मुक्‍त कंठ कश्‍यप: दिखा जी। मुस्‍कल लग्‍गा दा। कुसी नी ख्‍यो करना। सौए ते पंज लोक ही निकळने। बस मती मेद मत ला भाऊ।

6. तुसां दे स्‍हाबे नै अज आम जिंदगी जीणे ताईं सिर्फ इक्‍की भासा नै कम चली सकदा कि इक्‍की ते जादा भासां जरूरी हन ?  
मुक्‍त कंठ कश्‍यप: इक्‍की भासा ने कम तां चली सकदा जे कुनी सारी उम्र इक्‍की ठाहरी रैहणा होए, या चुप रहणा होए, या कोई ब्रह्मज्ञान लेई चुक्‍केया होए। मतियां भासां औणियां चाहीदियां। जरूरी हन। दिखणा चाहिदा भई कुथू कुण देही गल कीह्यां गलोदीं। अपर जित्‍थू इक भी भासा नी औंदी होए, तित्‍थू इक ता ओए। 
मुक्‍तकंठ कश्‍यप




Sunday, March 3, 2019

पहाड़ी भासा दे बारे चर्चा – अज के हलात कनै गांह् दी चिंता


टाकरी लिपि दे फौंट डाउनलोड करी नै कंप्‍यूटरे पर टाइप करी सकदे। एह लग गल है भई जादातर नागरी लिपि चे ई लिखदे हन पर कुछ टाकरी प्रेमी भी हन। एह तसवीर असां सांभ वेबसाइट ते लयी है। तस्‍वीरा पर क्‍लिक करी नैै पूरी जानकारी मिली सकदी। एह साइट कार्टूनिस्‍ट अरविंद शर्मा होरां चलांदे। 


पहाड़ी भासा दे बारे च चर्चा करने ताईं असां मतेयां लखारियां जो छे सुआल भेजयो थे। जुआब औणा सुरू होई गै  तां असां एह चर्चा गजलकार, लेखक कनै अनुवादक द्विजेंद्र द्विज होरां दे विचारां नै सुरू कीती। तिस पर ठियोग देयां लेखकां भी चर्चा कीती कनै मुंशी शर्मा होरां सुआलां पर अपणे वचार भी रखे। तिसते परंत पवनेंद्र पवन, कथाकार मैडम चंद्ररेखा ढडवाल, राजीव कुमार "त्रिगर्ती", भूपेंद्र भूपी, नवीन शर्मा कनै फिरी सुरेश भारद्वाज निराश होरां दे विचार तुसां पढ़े। अज इस चर्चा दी अगली कड़ी रमेशचंद्र  'मस्ताना' होरां पेश करा दे। 


1. तुसां दे स्हाबे नै पहाड़ी लेखन असां दे मुल्के दियां दूइयां भासां दे मुकाबले च कुतू खड़ोंदा
रमेशचंद्र  'मस्ताना':    पहली गल्ल तां एह है जे म्हारिया  भाखा दा नां  सारे प्रदेसे दे कवियां - लखारियां-बुद्धिजीबियां कने हिमाचल अकैडमी दे प्रस्ताबे नै हुण प्हाड़ी दी बजाय  " हिमाचली "  मन्नी लेया है। 

जिह तिकर इसा भाखा च लेखन दी गल्ल हैसैह एह है जे बड़ी पैहले ते इसा भाशा च लखोन्दा रेहया कनै  अज्ज बी लखोआ दा।  छपा दा कनै प्रकाशत कितणा-क होआ दाएह गल्ल बखरी है कनै इस च केई मजबूरियाँ बी हन।  अज्जकल सोशल मीडिया पर बी काफी कुछ  साह्मणे औआ दा है।  जे कुछ घाट बी है तां सैह सिरफ लखारियां-बुद्धिजीबियां - यो सहायता कनै कोई हौसलाअफजाई नी हुणे  कारण है। जे अज्कणे हालातां च मन्नता मिले कनै केन्दर सरकार जां साहित्य अकादेमी  : नौंई दिल्ली म्हारिया  म्हाचली भाशा यो सबीकृति दै तां केई कमियां बी दूर होई सकदियां।  भौंए बाकी प्रदेसां दीयां  भाखां दा दायरा बड्डा है जां बोलणे आल़े जियादा हन पर म्हाचली बी जेकर ईक्की नीं तां उन्नियां ते बी घट्ट नी है।  हालात कनै संस्कार  बखरे होई सकदे। 

2. तुसां दे स्हाबे नै पहाड़ी भासा च इतनी समर्थ्या है भई अजकिया जिंदगिया दी अन्नोह्-बाह् दौड़ कनै सारे ढक-पळेस लखोई सकदे? कि एह् चील्हां दे डाळुआं झुलाणे जोगी ई है
रमेशचंद्र  'मस्ताना':     म्हाचली भाखा प्हाड़ां ते बगदे झरूड़ुआं  दे मिट्ठे पांणिएं सांही मिट्ठीछैल़ कनै रस्सली है।  इस च कुसी बी भाऊ कनै विचार  यो रक्खया-पेश किता जाई सकदा है।  भौंए म्हाचले दे बारहां जिलेयां च  लग-लग नाएं नै बखो बखरियां भाखां हन पर एह बी सच्ची गल्ल है जे कबायली लाकेयां कनै दूर दराज दे दुरगम लाकेयां दीयां बोलियां यो  किछ परांणे रूपे कारण समझणे च तंगी हुन्दी होए पर बाकी तां तकरीबन सारियां ही भाशां इक्-दूए दीया समझा च आई जांदियां हन।  लिखणे आस्तें बी जेहड़ियां देवनागरी लिपिया च लखोआ दियांतिन्हां च तां कोई  समस्या नी हुणा चाहिदी।  मैं-मैं जां मेरी-तेरी दी गल्ल छड्डी नै सिरफ कनै सिरफ इक्की भाशा दी गल्ल  हुणा चाहिदी, तिसा दी मन्नता तांई कोसत हुणा चाहिदी। इस च सरकाराभाशा बभाग कनै म्हाचल अकैडमी सौगी-सौगी म्हारे प्रदेसे कनै संसद च बैठयो नेतयां दी राजनीतिक इच्छाशक्ति दा हुणा सारेयां ते पैहलें जरूरी है। कैंह जे जिह तिकर इस बारे च नौंए सिरें प्रस्ताव पास नी हुन्दा है, कनै केन्दर दी साहित्य अकादेमी इस जो मन्नता नी दिन्दी हैतिस तिकर तां किछ होई ही नी सकदा है।  भाशा कोई बी होएकवियां - लखारियां-बुद्धिजीबियां दा इसदे बाद्धे बास्तें बड़ा-बड्डा जोगदान हुन्दा कनै तिन्हां यो परोत्साहन दैणा सरकारा दा पैहला फरज हुणा चाहिदा । इस बास्तें  एह जरूरी है जे म्हाचल प्रदेसे च मान-सम्मानां दी जेहड़ी रुकियो प्रक्रिया है  सैह बी तौह्ली शुरू हुणा चाहिदी। 
3. तुसां दे स्हाबे नै पहाड़ी लेखन कनै पाठकां दे रिस्ते दी कदेई सकल बणदी है ?   इस ताईं होर क्या क्या करना चाहिदा
रमेशचंद्र  'मस्ताना':      अज्कणे मौहल च लेखक कनै पाठक जां शरोतां दा रिस्ता कुछ - कुछ  घटदा जा दा है।  शरोता तोपणा तां बड़ा टेढ़ा कम्म होई गिया है।  जे पाठक नी मिलगा तां  लेखक  लिखगा कनै छापगा कुस्स वास्तें, कनै जे शरोता नी मिलगे तां  कवि सुणांगा कुस-यो!  इन्हां दून्हीं दा रिस्ता कुसी सिक्के दे दून्हीं पासेयां आल़ा है।  पाठक जो एह मन्नणा चाहिदा जे तिन्नी कुछ लिखणा है तां सैह पढ़ै जियादा ते जियादा कनै जे बोलणे दी कला सिखणी है तां सुणें जियादा ते जियादा । स्हांजो कनै सरकारा यो बी स्कूली स्तरे ते ही इसा गल्ला दी पैहल करणी चाहिदी। 

4.   अगलिया पीढ़िया तक तुसां दी गल-बात किञा पूजदी
रमेशचंद्र  'मस्ताना':    अगलिया पीढ़िया यो पढ़ाइया ते इलाबा संस्कार दैणेमां बोली दी इज्जत करणे कनै रीत परम्परां दी साज सभाल़ करणे दी सिख-मत दैणें दा कम्म  घरे दे बुजुर्गमास्टर - भैणजियां कनै लखारी - साहित्तकार ही करी सकदे हन।  मेरी अपणी कोसत एह रैहन्दी है जे मैं कनै मेरे साहित्तिक मित्र प्रभात शर्माअसां  जित्थू बी दूर दराज कनै कबायली इलाकेयां च जान्दे तां सारेयां ते पैहलें स्कूलां च जाई ने इन्हां चीजां कनै गल्लां बारे जरूर स्कूली बच्चेयां नै गल्ल बात करदे कनै अपणा संदेश असां  दिन्दे।  नैतिक सिखिया, रीतां-परंपरां दी गल्ल, अपणे  भाऊ-वचार लिखणे कनै बोलणे  दी गल्ल साझी करणे सौगी-सौगी तिन्हां यो कबता बगैरा करणे दी बी सलाह  दैणे दी पूरी कोसत करदे। 
5.  तुसां दे स्हाबे नै अगली पीढ़ी पहाड़िया जो भासा बणाणे दा ख्यो करह्गी कि गीतां सुणदेयां गांह् बधी जांह्गी?  
रमेशचंद्र  'मस्ताना':    इस सुआले दा जबाब दैणे तांई किछ-किछ बेदण-पीड़ होआ करदी है ।  नौंई पीढ़ी  मां बोलिया नै सैही प्यार  करा दी है कनै लगाब रखा दी हैजिन्हां दैं घरे-च बुजुर्ग हनमाँ बोली  बलोन्दी है कनै अपणियां भाखा दे संस्कार  जिन्हां यो दित्ते जान्दे हन। दुखे दी गल्ल एह बी है जे असां  बच्चेंयां यो किछ दस्सगे-सखाल़गे ही नी तां तिन्हां तां फिरी हिन्दी - अंग्रेजी, हाय-बाय, डिस्को-बिस्को कनै मेरा-मेरा ही सिखणा है।  अज्ज घरां च रीत-परम्परां दी गल्ल कनै जीवन-मूल्लां दी कीमत दस्सणे आल़े घटदे जा दे। सच्ची गल्ल तां एह है जे दादू-दादीअम्माँ - बाबा दे साथे ते बधी नै संस्कारां दी सिख-मत दैणे आल़ा होर कैई होई ई नी सकदा है, पर इसा गल्ला पर अज्ज गौर करणे आल़े कितणे-क रेही गे हन!  प्हाड़ी  बोलीप्हाड़ी संस्कार गीत हुण कुण गा दा!  सब डी जे पर लक्क मटकांणे यो मचला दे हन। 
रमेशचंद्र  'मस्ताना'
6. तुसां दे स्हाबे नै अज आम जिंदगी जीणे ताईं सिर्फ इक्की भासा नै कम चली सकदा कि इक्की ते जादा भासां जरूरी हन ?  
रमेशचंद्र  'मस्ताना': अजोकी जिन्दगी च इक्की भाखा नै कोई बी कम्म चलणा  औक्खा है।  नौकरी जां पैसा कमाणें तांई हिन्दिया सौगी अंग्रेजिया दा ग्यान हुणा जरूरी है। घरे ते बाहर जांणा है तां बी ओत्थू दी भाशा जां हिन्दी  अंग्रेजी जरूर औणा चाहिदी। इस सब ते इलाबा एह बी जरूरी है जे अपणी मऊ बोली यो बी मांहणुआं यो नी भुल्लणा चाहिदा।  तिस दे प्रति बी लगाव हुणा चाहिदा।  लेखक - कवि-साहित्तकार  जां बक्ता हुणे बास्तें तां जितणियां जियादा ते जियादा  भाशां दा ग्यान होऐसैह उतणा ही फायदेमंद हुन्दा। 

Sunday, February 24, 2019

पहाड़ी भासा दे बारे चर्चा – अज के हलात कनै गांह् दी चिंता


अंतर्राष्‍ट्रीय मात्रृभाषा दिन


पहाड़ी भासा दे बारे च चर्चा करने ताईं असां मतेयां लखारियां जो छे सुआल भेजयो थे। जुआब औणा सुरू होई गै  तां असां एह चर्चा गजलकार, लेखक कनै अनुवादक द्विजेंद्र द्विज होरां दे विचारां नै सुरू कीती। तिस पर ठियोग देयां लेखकां भी चर्चा कीती कनै मुंशी शर्मा होरां सुआलां पर अपणे वचार भी रखे। तिसते परंत पवनेंद्र पवन, कथाकार मैडम चंद्ररेखा ढडवाल, राजीव कुमार "त्रिगर्ती", भूपेंद्र भूपी कनै फिरी होरां नवीन शर्मा दे विचार तुसां पढ़े। अज इस चर्चा दी अगली कड़ी कवि सुरेश भारद्वाज निराश होरां पेश करा दे। 


1 तुसां दे स्हावे नै स्हाड़ा लेखन असां दे मुल्के दियां दूईयां भाषां दे मुकाबले च कुथु खड़ोंदा?
सुरेश भारद्वाज निराश: मैं इस दे बारे एह समझदा जे स्हाड़ा लेखन उन्हां होर भाषां दे मुकावले बी पिच्छें नी यैं। इसा भाषा च असां सैह सब किछ लिखी सकदे जेहड़ा भी असां लिखणां चांहदे। लिखणे तांई भाव जरुरी होंदे। भाव होण तां भाषा तां कोई भी होई सकदी फिरी स्हाड़ी हिमाचली भाषा च क्या कमी यै। इहदे बास्ते स्हाड़े च लिखणे दी लगन होणी जरुरी यै कनै अपणियाँ भाषा नै प्यार होणा भी जरूरी है। जे असां बोली सकदे तां लिखी भी सकदे। अपण ए सही यै कि स्हाड़े लिखणे कनै बोलणे च बड़ी भरी घाट ऐ। स्हाड़े बच्चे अपणी माँ बोलिया च गल्ल नीं करदे। स्कूलां च स्हाड़ी माँ बोली कुसी भी स्त्तर तिकर पढा़ई नी जांदी। पढ़या लिख्या तबका भी अपणी बोली नी बोलणा चांहदा, न ही लिखणा चांहदा। लोक चिट्ठी तिक भी अपणी भाषा च नी लिखदे। एह होर भी दुखद ऐ जे असां अपणे घरां विच भी अप्पुं बिचें अपणी भाषा च गलबात नी करदे। जे बोलगे नी लिखगे नी तां अपणिया भाषा दी तरक्की कैस कनै होणी, किह्यां होणी, कुजो बास्तें होणी। इन्हां सारियां गल्लां जो मद्देनजर रखदे होए स्हांजो घरे च, घरे ते बाहर घट ते घट अपणे प्रदेश च कनै प्रदेश ते बाहर भी हिमाचली जाणने आलेयां नै अपणी भाषा च ही गलबात करनी चैहदी। हिमाचली जाणने आलेयां ने लिखित संबाद भी जी तिकर होई सकै अपणी भाषा च ही करना चैहदा। हिमाचली जाणने आल़ेयां नै जे असां अपणियां भाषा च संबाद करगे तां हर्ज भी क्या है? ईह्यां ई तां स्हाड़िया भाषा दा प्रचार प्रसार होणा।

2. तुसां दे स्‍हाबे नै पहाड़ी भासा च इतनी समर्थ्‍या है भई अजकिया जिंदगिया दी अन्‍नोह्-बाह् दौड़ कनै सारे ढक-पळेस लखोई सकदे? कि एह् चील्‍हां दे डाळुआं झुलाणे जोगी ई है
सुरेश भारद्वाज निराश: पहली गल्ल तां एह जे स्हाड़िया भाषा दा नां पहाड़ी भाषा नी अपण हिमाचली भाषा यै। कश्मीर ते लेई करी आसाम तिकर सारियां भाषां पहाड़ी भाषां गणोदियां पर तिन्हां सारियां दे अपणे नां हन । जिह्यां भोजपुरी, असमी बगैरा। सै आपणी भाषा जो पहाड़ी भाषा नी बोलदे । सारे देशे च प्रदेशां दे नां मुताबिक भाषां दे नां हन जिह्यां पंजाबी, हरियाणवी, गुजराती, बंगला, उड़िया, मराठी बगैरा। सिर्फ असां अपणियां भाषा जो "हिमाचली" दी बजाये पहाड़ी बोलदे अपण कैंह? स्हाड़ियां अपणियां बोलियाँ चमव्याली, कांगड़ी, मंडियाली़, कुल्लबी बगैरा उस क्षेत्र दे नुसार गलोंदियां पर हिमाचल दिया भाषा जो गलांदे पहाड़ी भाषा। क्या तुसां जो अपणा एह विचार किछ अजीब नीं लगदा? पिछली बारी भी बिधान सभा ते हिआचली भाषा दा प्रस्ताव पारित होई चुकया। भाषा दे नां बारे तां हुण एह मतभेद मुकणा चैहदा कनै पहाड़ी दी बजाये "हिमाचली" भाषा दा इस्तेमाल होणा चैहदा।

जी तिकर हिमाचली भाषा दी समर्थ दी गल्ल यै तुहाड़े सबाले दे जबाब च मैं एह बोलगा जे हिमाचली भाषा च बड़ी समर्थ है कुछ भी लिखणे दी। एह सबाल सही नी यै जे क्या स्हाड़ी भाषा चील्हां दे डाल़ू झुलाणे जोगी यै। चील्हां दे डाल़ू झुलाणा स्हाड़ी संस्कृती यै। जिन्नी कवियें गीतकारें एह लैण लिखी सै हिमाचली भाषा दा मोहतवर पारखी होणे दिया गिणतिया च आऊँदा। तिस कनै एह गीत भी अमर होई गिया। एह सबाल चुक्की करी स्हांजो अपणी भाषा संस्कृति, कनै इस गीत जो लिखणे आल़े मोहतबर कवि, बिद्वान गीतकार दा कद छोटा नी करना चैहदा।

ऐसा कोई बिषे नी जिस पर असां हिमाचली भाषा च नीं लिखी सकदे जां अपणे विचार गलाई नी सकदे । अज स्हाड़े कवि, लेखक हरेक रस च कवितां गीत लेख, प्रसंग, ग़ज़ल संस्मरण लिखा दे। छंदबद्ध भी कनै अज्जे दी कबिता ( आधुनिक कबता) भी खूब लखोआ दी, कतावां भी छपा दियां। स्हाड़े अंदर लिखणे दी तड़प होणी जरुरी है। इसा भाषा च शव्दां दी भी कोई घाट नी ऐं। दूईयां भाषा दे शव्दां जो भी हिमाचली भाषा अपणे अंदर समाई लेंदी कनै भाषा दे अनुरुप शव्द जो अपणा रुप देई सकदी। एह स्हांजो चाहिदा जे असां इस करी के न रुकिये जे शव्द नी ऐं। दूईयां भाषा दे शव्द लेई करी तिन्हां जो अपणी भाषा च बदली करी असां गांह बधी सकदे। मैं एह भी मसूस कित्ता जे कई गल्लां जेह्ड़ियां हर कुसी भाषा च लिखणा आसान नीं लगदियां सैह हिमाचली भाषा च खूवसूरतिया नै लखोई जान्दियां।
असां दियां हिमाचली पहाड़ी वोलीयां दे हालात भी
किछ ठीक नीं हन। दैनिक जागरण दे संपादक 
नवनीत शर्मा होरां नौजवांना बिच सर्वे कराई
ने पहाड़ी भासा ताईं इस ध्‍याढ़े जो नूठे तरीके
ने मनाया। इस सर्वे ते पता लगया भई असां जो
अपणी मां बोली वोलणे च शरमा ओंदी। असां दियां 
गलवातां ते मां बोलीयां गैव होंदियां जा दियां। 
असां पहाड़ीया दे बजाए अंग्रेजी मलाई हिंदी बोला दे।
बिच थोड़ी बौत पहाड़ी लफज भी आई जांदे।
दुखे दी गल एह है कि पहाड़ी लखारीयां कनै
तिन्‍हां दियां लीखियां कताबां दी पोंह्च लोकां
तक नीं है। इक खरी गल एह है कि लोकगायक
कनै लोकगीत लोकां दियां जबानी कनै दिलां च हन।
चिंता वाळी गल ता है। असां जो अपणीयां
मातृ भासां जो बचाणे ताईं आंदोलन नीं ता घटा ते घट
अपुं च अपणीयां मां बोलीयां च ता बोलण ही चाही दा।

3. तुसां दे स्‍हाबे नै पहाड़ी लेखन कनै पाठकां दे रिस्‍ते दी कदेई सकल बणदी है ?   इस ताईं होर क्‍या क्‍या करना चाहिदा
सुरेश भारद्वाज निराश: पाठकां कनै रिश्ता बणाणे तांई लेखकां कनै पाठकां दा अपणियां भाषा कनै प्यार होणा जरुरी यै। असां पहाड़ी बोलगे नी लिखगे नी तां पाठकां कनै रिश्ता कैह्दे जोरे पर बणना। कुसी होर दी लिखियो कताब जां कोई रचना असां पढ़ना ई नी चाहदेटैम नी देई सकदेरुची भी पैदा नी करदे अपणे अंदरकिह्यां बणना पाठकां कनै रिश्तालेखक, कबि होणे ते पहलां पाठक बणना जरुरी यै। खास कर हिमाचली भाषा दी कताव जा कोई रचना हिमाचली भाषा दे मोहतवर विद्वानां दी लिखियो भी असां नी पढ़दे। इसते बड्डी तिन्हां बिद्वाना कनै अपणी भाषा नै ना इन्साफी क्या होई सकदी। दूई सच्ची गल्ल एह भी है जेहड़ा कोई किछ लिखा दा सैह अपणे जोरे पर छपबा दा स्हांजो बाह्ल-सहित जो छपाणे दा कोई साधन नीयै जेह्ड़ा होणा बड़ा जरूरी यै। जेह्ड़ा कुसी भी तरीके नै छपदा तिसजो पढ़ने आल़ा कोई नी। छपया सहित बुक सैल्फां च बंद होई करी रेही जांदा। इक गल्ल होर असां च मते इस करी लिखदे जे कुथि सांठ गांठ करी नै मुफ्त छपी जाअकताब बिक्री भी होऐ, नां भी होए, रायल्टी भी मिल्लै। अपण सारेयां दी पहुँच इतणी तां नी यै न । बड़े घट लेखककवि हन जेहड़े पल्लों पैसे लाई करी कताबां छपबा दे कनै मुफ्त बंड्डा दे तां जे लोक पढ़न कनै समाज च अपणी भाषाअपणे सहित कनै संस्कृति बारे जागृति बणें। पाठक भी पैसे खर्च करी नी पढ़ना चाहंदे कैंह जे आदत नीं ऐं पढने दी। एह आदत सहितकार ही तिन्हां अंदर पैदा करी सकदे अच्छा सहित लिखी करी कनै लोकां जो भी अपणे कार्यक्रमां दा हिस्सेदार बणाई करीमान सम्मान देई करी। छपणे दा साधन तोपणा बड़ा जरूरी यै अपणी भाषा दी तरक्किया बास्ते।

कबि गोष्ठियाँ होंदियां तां हिमाचली भाषा दियां रचनाकबिता कहाणी बगैरा जो दाद नी मिलदी। असां ईह्यां सुणदे जंता मजबूर हन तीह तिकर सुणने जो जाह्लू तिकर अपणी बारी नीं आई जांदी। खरियां कबतां भी नज़र अंदाज होई जा दियां। आखिर तिक कोई नीं बैहणा चांहदा। दूई गल्ल एह जेह्ड़े कबता बोलणे आल़े सैई सुणने आल़े एह देईया हालता पाठकां कनै क्या रिश्ता बणना। सहित्यिक गोष्ठियाँ च आम लोकां दी साझ भी होणी चैहदी तां जे तिन्हां बिच भी सहित्य बारे रुची पैदा होए जिसते इक मजबूत श्रोता बर्ग तैयार होई सके। एह श्रोता बर्ग ही कल्ले दा पाठक बर्ग बणी सकदा।


4. अगलिया पीढ़िया तक तुसां दी गल-बात किञा पूजदी 
सुरेश भारद्वाज निराश: अगली पीढ़िया तिकर लिखित सहित्य ही पुज्जी सकदाकनै सैह ही जादा कारगर होणा। इस करी स्हांजो खूव लिखणा चैहदा छपबाणा चैहदा तां जे अगली पीढ़ी भी स्हाड़े विचारां जो पढ़ी सकै। गलबात हिमाचली भाषा च करने पर भी जोर दैणा चैहदा तां जे भाषा भी पीढ़ी दर पीढ़ी गाँह बदधी रैह। खूव प्रचार प्रसार होणा चैहदा। इन्टरनैट दा सहारा लैणा भी जरुरी यै। कोई भी भाषा कदी मरदी नी जे लिखणे पढ़ने आल़े सहित्य दे जरिये जिन्दा रैहण।

5. तुसां दे स्‍हाबे नै अगली पीढ़ी पहाड़िया जो भासा बणाणे दा ख्‍यो करह्गी कि गीतां सुणदेयां गांह् बधी जांह्गी?  
सुरेश भारद्वाज निराश: स्हांजोस्हाड़िया पीढ़िया जो कुनी नी गलाया जे अपणी भाषा बारे किछ करा। एह तां अपणिया भाषा दा प्यार है कनै रुहानी जजवा यै जे स्हाड़ी भाषा फल़ै फुलै। सदियां तिक सारेयां दे दिलां च बस्दी रैह । इस करी नै सारे अपणे अपणे तरीके नै अपणिया भाषा दी पैरबी करा दे। अपणे अंदर अपणिया भाषा नै प्यार जिन्दा रैहणा चैहदा कनै भाषा जो गाँह ते गाँह लेई जाणे दी सोच जिन्दा रैहणी चैहदी।

6. तुसां दे स्‍हाबे नै अज आम जिंदगी जीणे ताईं सिर्फ इक्‍की भासा नै कम चली सकदा कि इक्‍की ते जादा भासां जरूरी हन ?  
सुरेश भारद्वाज निराश
सुरेश भारद्वाज निराश: इक भाषा दा तां कोई मतलव ई नी। अज्ज अपणे ग्रायें जां शहरे ते बाहर भी भाषा च बदलाब नज़र औंदा। इस करी जादा ते जादा भाषां दा ज्ञान होणा उतणाई जरूरी यै जितणा अपणी भाषा दा ज्ञान होणा। कुसी जो समझाणे ते जादा जरूरी यै कुसी जो समझणा इस करी होरना भाषा दा ज्ञान होणा भी लाजमी यै। बेशक अंतरराष्ट्रीय भाषा दा ज्ञान भी बड़ा जरूरी यै। ईह्यां ई हिमाचल दीसगरियां बोलियां भी स्हांजो समझणा चैहदियां तां जे सहाड़ी हिमाचली भाषा मजबूतिया नै गाँह ते गाँह बधी सकै कनै इहदे च बथेरा सहित लखोई सकै।

अज सारे हिमाचली भाषा जो अठबीं सूची च दर्ज कराणे तांई कोस्त करा दे। एह कोस्त उपले स्त्तर यानी भाषा बिभाग कनै प्रदेश सरकार दी तरफों भी होणी चैहदी स्हांजो सरकार जो एह अहसास दुआणा पौणासरकार जो मनाणा पौणा जे हिमाचली भाषा जो अठबीं सूची च दर्ज कराणे तांई बिधान सभा च प्रस्ताव पारित करण कनै अपणियां सिफारशां नै केद्र सरकार जो भेजणे दी व्यबस्था करण। किह्ला सहितकार बर्ग सहित दे जोरे पर इहदे बारे मता किछ नी करी सकदा।


Saturday, February 16, 2019

पहाड़ी भासा दे बारे चर्चा – अज के हलात कनै गांह् दी चिंता

कांगड़ा चित्रकला दे मशहूर चित्‍तरकार कनै कलापारखी
पद्मश्री विजय शर्मा  हाेेरां दी कताब



पहाड़ी भासा दे बारे च चर्चा करने ताईं असां मतेयां लखारियां जो छे सुआल भेजयो थे। जुआब औणा सुरू होई गै  तां असां एह चर्चा गजलकार, लेखक कनै अनुवादक द्विजेंद्र द्विज होरां दे विचारां नै सुरू कीती। तिस पर ठियोग देयां लेखकां भी चर्चा कीती कनै मुंशी शर्मा होरां सुआलां पर अपणे वचार भी रखे। तिसते परंत पवनेंद्र पवन, कथाकार मैडम चंद्ररेखा ढडवाल, राजीव कुमार "त्रिगर्ती" कनै फिरी भूपेंद्र भूपी होरां दे विचार तुसां पढ़े। अज इस चर्चा दी अगली कड़ी कवि नवीन शर्मा होरां पेश करा दे।




1. तुसां दे स्हाबे नै पहाड़ी लेखन असां दे मुल्के दियां दूइयां भासां दे मुकाबले च कुतू खड़ोंदा
नवीन शर्मा: पहाड़िया च मता कम्म होआ करदा, खूब लखोआ करदा, पर जिस साह्ज्झे या कट्ठपणे दी लोड़ ऐ तिस बिच कमी खळदी रई म्हेशा।
होर भाखां कन्ने तोलणां मैं इस करी खरा नी समझदा कैं: कि हर थाईं, रैह्ण सैह्ण दे तौर तरीकयां कने मिलियां सुवधां दे स्हाब्बे कन्ने भाखां दा प्रसार प्रचार होया। पर इतणी गल्ल ज़रूर ऐ भई पहाड़ी हमाचली समरिद्ध कने संस्कृता दे नेड़े दी भाखा ऐ। 
सैः कुथू गिया
सः कुत्र गतः, अगच्छत्
बगैरह जेह्ड़ा कि शोध दा विषे ऐ। 
अज पहाड़ी (हमाचली) अपणी जगह बणाणे वास्ते जरूर जदोजैह्द करा दी ऐ पर ऐ गल्ल बी सच ऐ कि पिछले किछ समे ते पहाड़ी हमाचलिया जेह्ड़ा कम्म होया ऐ तिसदी बदौलत बड्डयां सैहरां च रैह्णे ऑळ् पहाड़िये अपणी मां बोल्ली च गल्ल करना खरा समझा दे हन। पूरी मेद छोड़ैं ई ए अठियां सूचिया च जगह पाई लैंह्ग।

2. तुसां दे स्हाबे नै पहाड़ी भासा च इतनी समर्थ्या है भई अजकिया जिंदगिया दी अन्नोह्-बाह् दौड़ कनै सारे ढक-पळेस लखोई सकदे? कि एह् चील्हां दे डाळुआं झुलाणे जोगी ई है
नवीन शर्मा: चील्हां देयां डाह्ळुआं झुलाणे कन्ने ए नित नौआं रूप धारण करने वास्ते होर भाखां देयां शब्दां जो अपणे च समाई लैंदी ऐ, station टेसन, mobile phone, मबैल फोन बगैरह भाषा विज्ञान दा विषे ऐ।
ए तय ऐ कि डोगरिया, मराठिया सांह्यें देवनागरी च लखोणे दे बावजूद अपणे आप च समरिद्ध भाखा ऐ, जिसा पर मता कम्म होआदा, कई डिक्सनरियां तैयार हनहोआ करदियां, ब्याकरण पर बी कम्म होआदा, हमाचली साहित्य दा इत्यास बी तैयार होऑ दा सुणया मैं। मते रचनाकार हन जेह्ड़े लगातार पहाड़िया बिच लिखा करदे, भाखा दा भविख उज्ज्वल ऐ बस किछ जोर लाणे दी लोड़ तां ऐ ई ऐ।

3. तुसां दे स्हाबे नै पहाड़ी लेखन कनै पाठकां दे रिस्ते दी कदेई सकल बणदी है ?   इस ताईं होर क्या क्या करना चाहिदा
नवीन शर्मा: लगयो लेखक कवि गतार करा करदे अपणा कम्म, पर मता किछ करना बाकी ऐ, सरकार बी करा दी कोस्त पर काफी नी।
स्कूल, पंचैत कने सरकारी दफतरां ते गल्ल सुरु होऐ, घरां च बोलदे सब पर कुथी दुरखास्त नी दयोंदी, भगतां, जगराते, बोलियां, नाटियां, ढोलरू, हसणू खेलणू तहसील जिला या राज्य स्तर पर सण्मानत कित्ते जाणे चाईदे।
कवियां, लेखकां, गतारां दी हौसला अफ़जाई कित्ती जाए, तिन्हां दे कम्मे दी परदरसनी लग्गै हर साल ग्रीष्मोत्सव, मिंजर, दसैहरा बगैरा खास मौकयां पर
तां जे लोकां जो कन्नें लिया जाई सका।
मुहीम आम आदमी दी होणी चाइदी न कि छड़ी सरकार या लेखकां दी।
कनें ए तय ऐ कि हर आम आदमी अपणी मां बोल्ली कनें मता ई प्यार करदा ऐ। सबनां जिल्यां दे विद्वान रचनाकारां जो चाइदा कि किछ ऐसी कोस्त कित्ती जाए तां जे हमाचलिया दा ऐसा शब्दकोष तैयार होऐ जिस बिच इक अर्थ वाळे पूरे हमाचली शब्द कठरोई जाःन तां जे हर कुसी जो समझ आई सका। कांगड़ा, मंडयाळी, सिरमौरी, चंबियाळी बगैरा दी दूरी दूर कित्ती जाइ सकै।

4. अगलिया पीढ़िया तक तुसां दी गल-बात किञा पूजदी
नवीन शर्मा: इस सुआल दा सिद्धा मतलब ऐ भई मैं नयाणयां कन्नें कुसा भाखा च गल्ल करदा। मेरे नियाणे समझदे पहाड़ी, मैं जादातर पहाड़ी बोलदा, सैः बी मेरे कन्ने पहाड़िया च गल्ल करदे, पर होर मता किछ होणा चाइदा ऐ, छड़ी घरां च बोल्ली ने गप्प नी बणनी ऐ।
पर सुआल दा जवाब एई ऐ भई मेरा परुआर अड़ोस पड़ोस पहाड़िया च गलांदे कने बड़ा खरा लगदा।

5. तुसां दे स्हाबे नै अगली पीढ़ी पहाड़िया जो भासा बणाणे दा ख्यो करह्गी कि गीतां सुणदेयां गांह् बधी जांह्गी?  
नवीन शर्मा: जरूर जी, पूरी मेद ऐ, पर किछ होर करना पौंणा बुज़ुर्गां जो बी, तां जे अगले पाळे जो प्रेरना मुल्ला, हौसला अफजाई होऐ।

6. तुसां दे स्हाबे नै अज आम जिंदगी जीणे ताईं सिर्फ इक्की भासा नै कम चली सकदा कि इक्की ते जादा भासां जरूरी हन ?  
नवीन शर्मा: हिंदोस्तान जैसे देस च जीणे तांईं भाषां दी जितणी जानकारी होऐ सैः खरा, पर कम्म ज़रूर चली सकदा इक्का भाषा कन्नें बी। पैसे मेरे स्हाब्बे ने हर आदमी जो घट ते घट चार पंज भाखां दी जानकारी होणी ई चाईदी ऐ।

नवीन शर्मा